Serving the Oromo Nation in Oromia and Diaspora

Famed “Lucy” Fossils Discovered in Ethiopia, 40 Years Ago

By Evan Andrews

While hunting for fossils in Ethiopia’s Afar Triangle on November 24, 1974, paleoanthropologist Donald Johanson and graduate student Tom Gray stumbled upon the partial remains of a previously unknown species of ape-like hominid. Nicknamed “Lucy,” the mysterious skeleton was eventually classified as a 3.2 million-year-old “Australopithecus afarensis”—one of humankind’s earliest ancestors. The headline-grabbing find filled in crucial gaps in the human family tree, but it also shook up ideas about early human evolution and upright walking. Forty years later, learn the story behind the fossil that permanently changed scientists’ understanding of human origins.

lucy model

Dr. Donald Johanson woke up on the morning of November 24, 1974, feeling lucky. The paleoanthropologist—then a professor at Case Western Reserve University in Cleveland—was several weeks into his third expedition to Hadar, Ethiopia, a site that had proven to be a treasure trove of early fossil remains. His international field team had already found leg bones and several jaws that were among the oldest examples of hominids—the family of bipedal primates that includes humans and their ancestors—and Johanson was convinced that an even bigger discovery was in the offing. When an American graduate student named Tom Gray announced he was leaving to scout out a nearby fossil site, Johanson had a hunch he should tag along. “I felt a strong subconscious urge to go with Tom,” he later wrote. “I felt it was one of those days…when something terrific might happen.” Ignoring the already scorching heat and the mountain of paperwork on his worktable, Johanson hopped in a Land Rover with Gray and made the four-mile journey to a gully on an ancient, dried out lakebed. Before he left, he made a brief note in his journal: “To Locality 162 with Gray in AM. Feel good.”

Johanson and Gray’s search turned up very little at first. The pair found a few animal bones and teeth, but nothing extraordinary. After a few hours of scouring the sunbaked ground, they decided to take a detour through a nearby gully for one last look. There, Johanson spotted what he instantly recognized as a piece of hominid elbow bone protruding from the dirt. When he and Gray bent down to examine it, they saw that it rested next to other pieces of thighbone, vertebrae and ribs. All appeared to belong to the same skeleton. “We were just astounded,” Johanson later told the New York Times. “You just don’t expect to find this much of a single individual.” Johanson and Gray raced to tell their colleagues. As they drove up to their camp, Gray laid on the horn and yelled out, “We’ve got it! Oh, Jesus, we’ve got it. We’ve got the whole thing!”

Donald Johanson

That night, the jubilant field team celebrated the discovery over dinner and several cans of beer. In the background, a stereo blared with The Beatles’ album “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” on repeat. When the song “Lucy in the Sky with Diamonds” came on, someone suggested calling the new skeleton “Lucy.” The name stuck.

Along with the expedition’s co-director, the French geologist Maurice Taieb, Johanson and the rest of the field team spent the next several days scouring the Lucy discovery site. They found dozens of intact pieces of leg, pelvis, hand and arm bones as well as a lower jawbone, teeth and part of the skull. All told, the pieces amounted to about 40 percent of what appeared to be at least a three million-year-old hominid skeleton. A more ancient or complete specimen had never been discovered.

When pieced together, the small bits of brown bone painted a stunning picture of what Lucy would have looked like. She was surprisingly small—slightly less than 4 feet tall—and would have tipped the scales at roughly 60 pounds. Her larger pelvic opening suggested she was female, and wear on her wisdom teeth hinted she was probably around 20 years old when she died (more recent estimates suggest she may have been closer to 12 or 13). She would have appeared more ape-like than human, with long arms and a protruding belly. Unlike knuckle-dragging apes, however, the structure of her bones showed that she walked upright on two legs.

In this regard, Lucy was like nothing the researchers had ever seen. Anthropologists had often speculated that erect posture had developed as hominids evolved larger brains, but Lucy’s brain was only the size of a grapefruit—roughly as big as a chimpanzee’s. This suggested that upright walking had developed long before larger brains. She “had a tiny brain,” Johanson later wrote in his 1981 book on Lucy, “and yet walked erect…here was an ape-brained little creature with a pelvis and leg bones almost identical in function with those of modern humans.”

A full-scale replica of Lucy's skull (Credit: Craig Hartley/Bloomberg via Getty Images)

Equally remarkable was how old she was. While the scientists couldn’t date the fossils directly, the age of the geological strata in the Hadar Basin indicated the Lucy skeleton was likely more than three million years old—far more ancient than other hominids. Once Lucy’s skeleton had been transported to the United States for further study, geologists used potassium-argon dating and other methods to fix the age of the basalt layer surrounding the discovery site at around 3.6 million years old. That number was later amended to 3.2 million years old using a more sophisticated radiometric dating process known as argon-argon dating.

Johanson’s first impulse was to label Lucy as part of the genus Australopithecus, a family of ape-like hominids that thrived between 2 and 4 million years ago. But when he took a closer look, he saw that many of her features were significantly more primitive than other Australopithecine specimens. Starting in 1976, Johanson and U.C. Berkeley anthropologist Tim White studied Lucy’s skeleton even further in an effort to place her in humankind’s family tree. The duo compared Lucy to a so-called “First Family” of some 13 other skeletal remains found at Hadar as well as to a collection of hominid footprints excavated by famed anthropologist Mary Leakey in Laetoli, Tanzania. Finally, in 1978, they released a groundbreaking paper classifying Lucy, the other Hadar fossils and the Laetoli footprints as all belonging to a brand new species of early hominid human ancestors. They called them “Australopithecus afarensis,” after the Afar Triangle in which Lucy was found.

Johanson and White’s bombshell promptly encountered backlash from the anthropological community. Many held that Australopithecus afarensis was not a discrete species, and still others—most notably the Kenyan paleoanthropologist Richard Leakey—balked at the assertion that fossils like Lucy were the direct ancestors of modern humans. The case for Australopithecus afarensis was strengthened in the early 1990s, however, when further research at Hadar yielded a wealth of other Lucy-like fossils including near-complete skulls of both male and female specimens. All told, Johanson and other researchers eventually collected fossils belonging to several hundred different Australopithecus afarensis individuals. These finds have helped bring Lucy and her kind into even sharper relief. Studies of afarensis shoulder bones have shown that Lucy most likely spent as much time climbing trees as she did walking upright on the ground, and other evidence has shown that she may have been a social animal that lived in small family units.

Johanson poses with Lucy's skull at an Addis Ababa, Ethiopia, museum on May 7, 2013. (Credit: Jenny Vaughan/AFP/Getty Images)

In the years since Lucy was lifted from her 3.2-million-year-old grave, anthropologists have gone on to find older and even more complete fossil remains of early human ancestors. In 2000, scientists in Ethiopia unearthed the remains of a 3.3 million year old Australopithecus afarensis baby dubbed “Selam.” The child was 100,000 years Lucy’s senior, but it’s now often known as “Lucy’s Baby.” Perhaps even more spectacular was “Ardi,” a 4.4 million year old Ardipithecus ramidus that displaced Lucy as the earliest known skeleton of a human ancestor. News of “Ardi” first came to light in 1994, but since then, scientists have found evidence of even older hominids dating back as far as 7 million years ago.

Despite these more recent breakthroughs, Lucy still stands as perhaps the most famous hominid fossil discovery ever made. Casts of her skeleton sit in museums around the world, and hundreds of thousands of people flocked to a traveling exhibition of the original Lucy fossils in the 2000s. In a 2009 interview with Time, Johanson speculated that Lucy’s enduring celebrity stemmed from the way she helped fill in the blanks in our understanding of early humans. “She showed us conclusively that upright walking and bipedalism preceded all of the other changes we’d normally consider being human…” he said. “She gave us a glimpse of what older ancestors would look like.”

Displaying GFDG.jpg

Taphoota Aadaa*

Taphni aadaa hangafa tapha ammayyaati. Umurii dheeraas qaba. Taphoonni aadaa Oromoo keessaa baay’een isaanii yoo xinnaate namoota lama kan hirmaachisanidha. Gareedhaan kan taphatamus nijira. Kaayyoon tapha aadaa inni guddaan nama yookiin garee waliin taphachaa jiran injifachuudha. Injifannoo argameenis cimina yookiin caalama agarsiisuudha malee nama yookiin garee injifatame dallansiisuu miti. Akka inni irra deddeebiin taphichatti hirmaatu xiiqii itti uumuudha. Kan injifatames dadhabina isaa fooyyessuun irra deddeebi’ee taphata.  Haaluma kanaan taphni aadaa akaakuu garaagaraa kan qabuufi faayidaa mataasaa danda’e kan qabudha. 

Taphoonni aadaa kanneen akka fiigichoo, wallaansoo, saddeeqaa, qillee, korboo, utaalchoo, facceefi kan kana fakkaatani. Taphoonni kunniin kan adeemsifaman namoota lama yookiin lamaa ol  gidduutti. Fakkeenyaaf, korboo tapachuuf namni kololchu yookiin darbatu tokkoofi kan waraanu tokko yookiin tokko ol jiraachuun dirqama. Gulufni yookiin gugsiin fardaas kan tapahatamu yoo xiqqaate nama lama ta’uun. Gareedhaanis nitaphatama. Akkasumas, tapha qilee keessatti namoonni qillee garee lamatti qoodamuun taphatu. Baayyinni miseensota gareewwan isaaniitis walqixa. Iddoon itti taphatamu dirreedha. Yoo miseensonni garee baayyatan dirree bal’aatu filatama. Yoo muraasa ta’an garuu, dirree dhiphaa ta’errattii taphatama.Tapha aada keessaa daakaan bishaaniimmoo kan dandeettiin  dhuunfaa ittiin agarsiifamuudha. 

Tapha aadaatti dhimma ba’uuf, gatii guddaan hinbarbaachisu. Tapha aadaa keessatti meeshaalen ammayyaas hagas mara hinbarbaachisu. Irra caalaan isaanii waan uumamaan jiruun raawwatamu. Uffata  addaatis hinbarbaadan; kanuma qabanitti dhimma ba’u. Bishaan, dirreen, mukniifi fardeen jiraannan hunduu guute jechuun nidanda’ama. Kanneen akka saddeeqaa tapahchuuf ammoo hidhannoo wayituu hinbarbaachisu. kanaafidha taphni aadaa namoota garee kamiiyyuu kan hirmaachisuudha. 

Taphni aadaa faayidaalee garaagaraa qaba. Akka madda bashannanaafi oonnachiftuuttis kan itti gargaaramuu dandeenyudha. Fakkeenyaaf, miseensonni hawaasaa yommuu tapha kanaaf walitti dhufan walbaru; walitti dhihaatu. Kun immoo akka waljaalalli isaan gidduutti uumamu taasisa. Kana malees, qaamni isaanii akka cimaa deemu godha. Taphni aadaa kun gammachuu namaaf laachuurra darbee sammuun namaa akka qaramaa deemu taasisa. Akkasumas dirree namoonni amala gaarii, obsa, beekumsaafi dandeettii qaban itti muldhisan ta’uu danda’a. Kanumaan walqabatee tooftaawwan akka miliqqee, injifachuu, utaaluu, dhokachuufi kkf keessatti horataniidha.

Walumaagalatti, taphni aadaa hangafa tapha ammayyaa ta’ee kan akaakuu garaagaraa of keessatti qabatudha.  Tapha aadaa raawwachuudhaafis gatii guddaa nama hinbarbaachisu.  Faayidaa taphni aadaa dhala namaatiif kennus daran olaanaadha. Kanaafuu taphni aadaa hundee tapha ammayyaa kanaa waan ta’eef haala gaariin kunuunfamuutu irra jiraata.


*Beekan Gulummaa Irranaa Mardaasaa
PhD Candidate, Documentary Linguistics and Culture
Addis Ababa University


Jijjiirama fiduuf qalmaan qabsaa’ee

Kan deebi’u qabu qaaffii lafa kaa’ee

Kan garbummaa balfu bilisummaa fedhee

Duutis kan dadhabe kan nagaa dharra’ee

Burqaa lafa dhoosee goodaa dhangala’u

Rakkinas danda’ee cabus kufee ka’u

Yaa dhaloota qubee…..

Obsisaas cimaadha xinnaansaas guddaadha

Kaayyoosaaf kutataa fedhiinsaas bal’aadha

Qeerroowwan jajjabee kaayyoof xiiqeffattu

Onnee gube keessaa abidda tuttuftu

Dheebuu jijjiiramaaf gaaffii dhangalaastee

Warra sammuu duwwaa ciraa raatessitee

Qabsoo ogbarruutiin dhaloota dammaqsaa

Doofaa rafee ciisuu kaan hirribaa kaasaa

Roorroo halagaa dura kutannoon dhaabatee

Sobduu haadha garaa aangoorraa darbatee

Jabina barnootaaf hinkomatamaani

Gaafa xiiqiif booree waliif birmatanii

Dhaloonni Qubeekoo dargaggoon qaaliidha

Wareegamni isaanii addunyaaf gaaffiidha

Halkan ta’u guyyaa kan hinbeekne nuffii

Mirgasaaf falmachuuf sodaa hinqabne saalfii

Yaa dhaloota qubee…

Roorroon walabummaan bakka yoo buufamu

Dhugaan soba danqee waliif nagaa dhaamu

Cabbiin diilallaa’aan ho’a of keessaa tufee

Jaarsi abdii kutates qabsoosaa itti fufee

Shamarreefi maanguddoon mudhii hidhatanii

Waa’ee xobbee citeef falmii taasisanii

Akka isaan dammaqan godhe dhaloonni ammaa

Dhoksaa baay’ee baase kumaaf kumaatama

yaa dhaloota qubee…

Mul’ata waa uumu garaatti baatanii

Wanjoo diinaa cabsuuf bu’anii ba’anii

Dhaloonni qubeekoo yoo ciman waan hundaan

Gaara dhiibuun jigsu hamaan itti dhufnaan

Karaa hundaan cimnee milkoomuuf carraaqnee

Mirga uumamaan qabnu daran eegsifannee

Kaanis haabaratuu barreessuuf waa maraa

Oromoon haa’ifu mul’ate ardiirraa

Dhugaan ukkaamamuun kana booda hafee

Waan eegamaa jirus nuuf haadhufu dafee

Biiftuun dhiha hinbeekne nuuf ba’uudha qabdi

Kana booda hinta’iin boo’ichi asii gadii

Dhaloonni qubeedhaa hiree murteeffannee

Hangafoota keenya hunda kabajannee

Warra nuutii gadiif fakkeenya taaneefi

Dogoggorri seenaa akka hinmul’anneefi

Bu’aan Qabsoo keenya nuuf haa mirkanaa’u

Kan nudura gorutti ifti haadukkanaa’u

Kanafuu naaf cimi dhaloota qubeekoo

Abdii nutti horeeraa tattaaffiidhumakeetoo

Abjuunkoo banbanee mul’annis nagubee

Waa hundaan jabaadhu yaa dhaloota qubee



*Beekan Gulummaa Irranaa Mardaasaa
PhD Candidate, Documentary Linguistics and Culture
Addis Ababa University
Skype name:  beekan.guluma
Face book.,guluma  
Tel. +251(0) 0939508211
+251(0) 911074437


SEENAA  Y.G (2005)

Qabsoon Oromoo, bu’aa ba’ii hedduu keessa dabree har’a irra ga’ee jira. Qabsoon Oromoo har’arra ga’uuf wareegama ol aanaa nu kafalchisee jira. Wareegama Lubbuu , Qabeenyaa, beekumsaa , jireenyaa, waa maraa itti baafneerra. Wareegamni nuuti itti baasaa jirru bifa lama qabaachuu ni mala. Tokko, wareegama Qabsoo kana jiraachisuuf kafalameedha. Inni lammaffaa ammoo, Mirga Ummata Oromoo kabachiisuuf Qabsoo gaggeeffamu keessatti wareegama baasaa jirrudha jechuu dandeenya. Qabxiileen kun lameen Qabsoo Ummata tokko keessatti kan mudachuu danda’an, garuu tokko isa tokkof rakkoo Umuullee kan danda’aniidha.

Qabxiin 1ffaa, Wareegama, Qabsoo jiraachiisuuf baafamu irra jireessi, dhimma rakkoo keessa ofiitti umamuun kan wal qabatuudha. Sababaa adda addaan gaaga’ama dhaaba tokko keessatti umamuun of baraaruuf sochiin taasifamu fi wareegamni kafalamu, kan Qabsoo jiraachisuu keessatti ibsama.Qabsoon Ummata Sanaa akka diigamee hin banneetti, Namoonni cichoomiina qaban ijibbaati taasisan wareegama gama kanaan kafalamu keessatti hammatama. Wareegamni kun kan kaleessa waliin kakatan asi deebi’ee wareegama nama kafalsiisuuf yaalii taasisuun kan Umamuus ta’uu mala. Walumaa galatti diina qawween falmituttidabalata , rakkoo keessa ofiitti diinaanis ta’uu kanneen dantaa dhuunfaa dursaniin balaa umamu irraa, Qabsoo saba kee jiraachisuuf wareegamni baaftu ni jira. Wareegamni kun hedduu ulfaataadha. inni 2ffaa, Diinuma Qabsoo Oromoo dura dhaabbatee jiru waliin falmaa bifa hundaa gaggeeffamu keessatti wareegama kafalamuudha. Wareegama bifa maraa kan hammatuudha. Qabxiilee kana gadi fageenyaan yoo ilaallee , waa lama nu akeekan. 1, Qabsoo jiraachisuuf yeroon fudhatu, diinaaf Umurii akka dabaluu,, 2, Diina isa innikkaa dura dhaabbachuuf, keessa ofii sirreeffachuun murteessaa  ta’u.

Haaluma kanaan, keessa ofii odoo hin jabeeffatiin diina nu dura dhaabbatetti quba qabuun, injifannoo hawwinu akka nuf hin argamsiifne tilmaamuun nama hin dhibu. Diina nutti dhukaasee nu galaafachuu qofa  barbaabaadu ofirraa ittisuuf, bakka dhaabbannee jirru ilaallachuun murteessaadha. Diina filannoo tokkicha qabatee nu dura dhaabbate kanaaf falli jiru maal ta’uu akka qabu odoo hin murteeffannee,  ykn yoo xiqqaatee yaada jiru irratti quba odoo wal hin qabaannee,  Yaadaa fi qalbiin bakka gara garaa dhaabbannee, sochiin taasifnu, Qabsoo jiraachiisuu keessaa nu baasee, diina  irratti akka xiyyeeffannu nu hin gargaaru jechuudha. Diinni har’a nu dura dhaabbatee jiru, Dhiiga Oromoo kan qabu kamuu diina kootii jechaa jira malee, Maqaa Dhaabaan adda nu baasee nutti dhukaasaa hin jiru. Hiwaatoonni murteen xumuraa irra jiran Oromoo kan jedhamu kamuu diina keenya jedhanii murteeffatanii jiru. kun amantaa nurraa dhabuu irraa ta’uu mala. OPDO ijaaran illee gonkumaa amanaa hin jiran. Nuuti woo ? Oromoon hundi wayyaanee diina dhumaa godhateeraa ? tokko qawween malee furmaatii hin jiru wayita jedhu, tokko karaa nagaa jechaa hin jiru ? wayyaanoonni fi waa’eellan isaanii jiraachuuf Oromoo cabsuu qofaatti fudhatanii nu irratti hojjachaa jiru. kun isaaniif waan lubbuun jiraachuu fii dhabamuu irra ga’eera. Nuuti sadarkaa akkasii irratti walii galaa jirraa ? yoo sadarkaa akkasii irra geenyee ta’ee, qabsoo jiraachisuu qofa, keessaa baanee wareegama Mirga Oromoo deeffachuuf gaggeessamutti ceene jechuudha . garuu akkastti jirraa ?  Qabsoo Biyyootaa fi Dhaabbilee Bilisummaa saba isaanii mirkaneessanii jiraataa jiran wayita ilaallu, dhimma keessa isaanii qulqulleefatanii qalbii fi Onnee tokkon diina falmanii Injifachuu isaanii argaa fi dhaga’aa jirra. Seenaa isaanii irra jireessa qorannee yennaa ilaallu, Iccittiin Injifannoo isaanii inni hangafaa, rakkoo keessa isaanii mariin ykn waliigalteen ykn humnaan ega tasgabbeessanii booda diina tokkichatti bobba’uu isaanii ta’uu hubanna. Murtee kana irra ga’uuf bu’urri walii galtee isaanii ammoo, wareegama hanqisanii Injifannoof murteeffachuu ta’uu mirkaneessu. Kanas milkeessuuf wareegama barbaachisu kafalaniiru.wareegama hin barbaachifne kafalaa jiraachuu irra ammoo, wareegama murteessaan rakkoo isaan mudate keessa ce’aniiru.

Qabsoo keessatti wareegama hanqisuuf , karaa qaxxaamuraa ykn gabaabaa filachuutti hin fudhatamu. Karaa dheeraas deemanii wareegama hanqisuun jiraachuus hin danda’u ta’a. garuu , maloota adeemsa siyaasaa hundaatti dhimma ba’uuf , walii galteen Qabsoo saba tokko kan isa ilaallatu hundaa barbaachisaa fi murteessaa ta’uu jala muru. Mata Dureen wareegama hanqisuu wayita ka’uu , yaadoonni ka’uu malan lakkoofsa hin qaban. Hedduudha. Garuu, Heddummaachuu yaadoota kanaa sodaachuun furmaata hin ta’u. waan hundaatti dhimma ba’anii diina laaffisuuf yaaliin taasifamu, yeroo hedduu bu’aa ol aanaa ykn galii barbaadamuuf riqicha jabaa yeroon itti ta’u jira. Kana hundaa irratti wal ta’uun illee barbaachisaadha. mariin ammoo dhaaboonni wal irraa fagaatan walitti deebi’uuf ykn kan ilaalchaan adda ta’an wal irraa fagaatanii hafuuf ykn kan Ilaalcha tokko qaban walitti deebi’uuf qofaa kan gaggeeffamuu miti.  yaadaa fi adeemsa akkasumas, wal dura dhaabbachuu yk diina tumsuu dhiisuu irratti yaada waliif hiruun ni danda’ama.

Seenaan har’a keessa jirru ykn sadarkaan Qabsoon Oromoo har’a irra ga’ee jiru jabiina keenyaa fi laafina keenya ifatti kan nutti mul’isuudha. Kana waliin qalbiin Ummata keenyaa bakka jiru tilmaama keessa galchuun baroodha. Haala keessa dabarree irraa kaanee wal malee akka hin qabne illee nutti hima yeroon kun. hegaree keenyaaf  wal tumsuun ala furmaata akka hin qabne nu akeeka jedheen yaada. Akka Nama dhuufaattis ta’ee akka murnaatti ykn akka dhaabaatti sochii taasifnee fi waan haasofne hundaa jalqabaa hanga har’aatti yoo ilaallee, hundi isaa hegaree Qabsoo OROMOOf waan nu akeeku qaba. waan akka irra hin deebinee fi waan itti fufu qabnu nu dhaama. addatti , yaada walii galaa fi bal’aa yk Suuraa dhimma Oromoo walii galaa fegeessinee ilaaluu hanqachuu irraa  miidhaan of irraan ga’aa  jirru lakkoofsa hin qabu. Rakkoon har’a keessa jirruu fi keessa dabraa jirru, hanqina tilmaama waggaa 20 fi 25 duraati. Waggaa 20 fi isaa ol booda kan nu mudatu har’a tilmaamnee bu’ura isaa yoo hin tolchiin, dhalooti yeroo Sanaa rakkoo nuuti keessa jirru caalaa rakkachuu danda’a. Bilisummaan booda rakkoo nu mudachuu danda’an illee tilmaama keessa galchinee ilaaluu hanqachuu irraa, dhaloota itti aanuuf wareegama Ulfaataa isaan gaafatu tolchaafii akka jirru beekun gaariidha. maree adda addaa hegaree keenyaaf tolu hojii har’aa keessatti hammachiisuun barbaachisaadha. har’a hundumtuu bakka jiru waan nu baasu kan hubate natti fakkaata. Yoo amala dhuunfaa hin ta’iin.

Qabsoon Oromoo waa hundaa argeera. Qoratemeera. Bagan kufes, bagan ka’ees …….argeera. kan dhuunfaatti waan yaadu yaaluu barbaadu yaaleera. Kan qarqara taa’ee ilaaluu barbaadu, kan ganu, kan foxxoqu  kkf hundaa keessa ceenerra. Waan keessa ceene kana bu’aa inni argamsiisee waliin ilaalanii kan jabaachuu qabuu jabeessaa kan dhabamu qabu ammoo dhabamsiisaa deemuu yerootu nu gaafata. Hegaree ofii tilaamaammatanii deemuuf ammoo, waan hundaatti dhimma ba’uun, dhalli Oromoos ogummaa fi beekumsa qabuun dhimma Ummata isaa irratti hojjachuuf ammas yerootu ga’ee jira. Dhimmi Oromoo dhimma Qabsaa’ootaa qofaa odoo hin taanee, dhimma dhala Oromoo hundaa taa’aa dhufeera. Wareegamni qabsaa’ootaa gama hundaa kana milkeessuufi ture. Dadhabbii qabsaa’ootaa firii itti gochuuf, sochiin isaanii fi qabsoon isaan gaggeessan kan Ummatichaa ta’uu isaaf, deeggarsa taasifnuun bakka maraatti yeroon itti dhugaa baanu, miidhaa Ummata Oromoo irra ga’uu irraa dhaabbileen siyaasa Oromoo dhaabbachuu isaanii kan sagalee keenyaan addunyaatti beeksifnu dhufaa jiraachuu beekun dansaadha.kanaan dura hin beekanii miti. Wayyaaneen dhaabbiileen siyaasa Oromoo dantaa isaaniif malee ani gaaffii Ummata Oromoo deebiseera jettee OPDO bobbaaftee hojjachaa jirtu fashalsuuf hojjachuun dirqama keenya ta’uu hubachuun murteessaadha. Adeemsa diinaa har’aa fi hegaree hubatanii irratti hojjachuun injifannootti nama dhiheessa. Yaada hegaree diinaa wallaaluun balaa hamaaf nama saaxila.

Qabsoo jiraachiisuu keessaa baanee, diina tokkichatti qiyyaafachuuf bakka murteessaa irra geenye jirra. Sochiin Bara 2014 keessa Biyya keessaa fi alatti mul’achaa jiru , ce’umsa itti jirru nu dhugeessa. Dhimma Oromoo irratti Oromoon Ogummaa isaan, beekumsa isaan, dandeetti isaan kkf gumaacha irraa eegamu kan itti taasisu ifatti dhufaa jira.sochiin qabsaa’oota keenyaas kanuma nu akeeka.kan dabre irraa kan barate qabatanii diinatti fuulleeffachuun fala biraa akka hin qabne kallattiin argaa jirra. Kun hundi ammoo wareegama hanqisuuf ta’uu hubachuu qabna. Wareegama hanqisuuf baayyina keenyatti dhimma baanee, diinatti hojii heddummeessuu hin dandeenyu ? kallatti qabsoo itti heddummeessuu hin dandeenyu ? akka dhuunfaattis akka waloottis dhiphisuunii hin dandeenyuu ? waan inni Biyya keessaa fi alatti ittin mul’achuu danda’u hundaa itti cufuu hin dandeenyu ? ……….dhimmi oromoo ajandaa marii addunyaa taasifachuu itti fufsiisuu hin dandeenyu ? Wareegama hanqisuuf……

kutaa 2ffaatti itti deebina.



Ethiopia: The Endless Violence against Oromo Nationals Must be Halted

Fear of Torture, HRLHA Press Release

November 16, 2014

Harassment and intimidation through arbitrary arrests, indefinite detentions without trial, kidnappings and disappearances have continued unabated in Ambo and the surrounding areas against peaceful protestors since the crackdowns of April 2014, in which more than 36 Oromos were killed by members of the federal security force.

According to HRLHA correspondents in Ambo, the major target areas of this most recent government-sponsored violence includes Ambo town and the villages of Mida Qagni district in eastern Shewa zone, approximately 25km south of Ambo town. More than 20 Oromos, students, teachers and farmers from different villages were arrested beginning November 11, 2014, until the time of the compilation of this press release. According to HRLHA reporters, the arrests were made following the protest by the people of the area against the sales of their farmland by the federal Government of Ethiopia to the investors.

Although it has been difficult to identify everyone by their names, HRLHA correspondents have confirmed that the following were among the arrested:

1- Kitata Regassa – age 70 – Wenni Village, Farmer
2- Tolessa Teshome – age 15 – Balami High School, 10th grade student
3- Dirre Masho – age 15 – Balami High School, 9th grade student
4- Tarku Bulsho – age 15 – Balami High School, 10th grade student
5- Yalew Banti – Balami High School, Teacher
6- Biyansa Ibbaa – age 15 – Balami High School, 10th grade student
7- Tesfay Biyensa – age 15 – Balami High School, 10th grade student
8- Mangistu Mosisaa – Balami, Businessman

On the other hand, in order to “clear and smoothen” the road to the victory of the election, which is to be held in the coming May 2015, the TPLF/EPRDF government of Ethiopia has started the campaigns of intimidation against whom it suspects are members of the other political organizations running for the election. Extrajudicial arrests and imprisonments, particularly in the regional state of Oromia, the most populous region in the country, has begun starting from the end of October 2014.

In this most recent wave of arrests and imprisonments that has been going on since the 30th of October 2014, and has touched almost all corners of Oromia, hundreds of Oromos from all walks of life have been apprehended and sent to prison.

According to information obtained from the HRLHA reporters, many Oromos from Wollega, Jimmaa and Illu-Ababora Zones, Western Oromia Regional State, Bale and Borana Southern Oromia Regional State were arrested for being members of the Oromo Federalist Congress (OFC), the organization operating peacefully in Oromia Regional State. These members of the opposition political organization were accused with terrorism acts, and disseminating false and hateful information against the present government of Ethiopia. Among the detainees, three members Oromo Federalist Congress – Mr. Ahjeb Shek Mohamed, Mr. Mohamed Amin Kalfa and Mr. Naziv Jemal from Jima Zone were sentenced with two years and six months in prison and the fates of the rest detainees are yet unknown.

The Human Rights League of the Horn of Africa (HRLHA) expresses its deep concern over the safety and well-being of these Oromo nationals who have been arrested without any court warrant and are being held at Mida Qagni police station and other at unknown detention centers. The Ethiopian government has a well-documented record of gross and flagrant violations of human rights, including the torturing of its own citizens who were suspected of supporting, sympathizing with and/or being members of the opposition political organizations. There have been credible reports of physical and psychological abuses committed against individuals in Ethiopian official prisons and other secret detention centers. HRLHA calls upon governments of the West, all local, regional and international human rights agencies to join hands and demand the immediate halt of such kinds of extra-judicial actions against one’s own Citizens, and release the detainees without any preconditions.

London man Andy Tsege faces death penalty in Ethiopia

The family of a north London man who is facing the death penalty in Ethiopia has said the government should be doing more to help get him home.

Andy Tsege, from Islington, who opposes the Ethiopian authorities, was seized in June and has been in solitary confinement ever since, his family says.

The Foreign Office says he is not being held “illegally”.

BBC London’s Charlotte Franks spoke to Mr Tsege’s partner Yemi Hailemariam, Maya Foa from human rights organisation Reprieve, and Andy’s sister Bezu Tsege.

A Statement from the Oakland Institute on the Conference on Land Policy in Africa

Contact: Anuradha Mittal,, +1-510-469-5228

The Conference on Land Policy in Africa starts today, November 12, 2014, in Addis Ababa, Ethiopia

Government officials, representatives from international institutions, aid agencies, and civil society organizations have gathered around the theme “ensuring agricultural development and inclusive growth.”

Given the recent explosion of land grabs across the African continent, this international conference seems pertinent and timely, especially for the millions of smallholder farmers and citizens across the continent. But let’s not allow some key facts to be drowned by the enthusiasm expressed from those attending.

We need to consider the venue and the host country, Ethiopia. The Ethiopian government is not only offering a facility for the conference, but has also played a key role as a member of the Steering Committee for the gathering. The same country is arguably one of the worst offenders when it comes to forced displacement resulting from land grabs.

In recent years, the Ethiopian government has leased over 3 million hectares to corporations for the development of large-scale agricultural plantations and is making available a total of 11.5 million hectares to investors. As widely documented by the Oakland Institute, the land offered to investors is inhabited and used by millions of indigenous peoples in different regions of the country. The Ethiopian government has embarked on a villagization program aiming to resettle some 1.5 million people from this land in order to make room for these agricultural investments. This program is being implemented through forced displacement and massive human right violations.

On November 10, 2014, the Oakland Institute released the latest of its investigative reports on agricultural investment in Ethiopia. Engineering Ethnic Conflict: The Toll of Ethiopia’s Plantation Development on the Suri People documents the dire impact of the current land policy on local people, including the destruction of lives and livelihoods, as well as massacres and violent conflict between local communities (read the Guardian article on the report).

Last week, Amnesty International published an equally troubling report, Because I am Oromo, detailing rape, unlawful killings, torture, and arbitrary arrest of Oromo people for supposed opposition to the government.

The Ethiopian government has systematically silenced all those who oppose and report on these issues within the country, curtailing free speech and creating an atmosphere of fear and intimidation. Independent civil society organizations have been decimated by the 2009 Civil Society Law as well as by the arrests and repression of independent voices and critics of the government’s actions and policies.

For a land conference to take place in Ethiopia, where millions of hectares of land are being forcibly taken away from local communities, this event makes a farce out of a tragedy – especially given the theme “ensuring agricultural development and inclusive growth.”

The conference includes a session on the issue of pastoralist land-use rights in Ethiopia. The possibility of a constructive dialogue at a conference coordinated and hosted by the Ethiopian government, is impossible given the well evidenced horrific abuses carried out against the pastoralist communities in Ethiopia, the primary targets of land grabbing.

There is no doubt that a critical dialogue on the issue needs to take place. But holding such a meeting under the guidance of and in the backyard of one of the world’s worst offenders of land-based human rights abuses, seriously jeopardizes any well intentioned plan for designing land policies that will ensure true development, recognizing rights of smallholder farmers, the indigenous, and the pastoralists in Africa.


Obboroon sitti hime

Siif gadda hin qabu

Sumaa gooba kaasee

Bookkisuu calqabu

Naman qaba jedhee

S’ii dibbee reebu

Bool’a siif qotaniit

Kolfa kee gaggabu

Akkuman siin jedhe

Wanti biraa hin taane

Sit’ na caalaa beekaa ?

Naan jettee hin baanee ?

Sit’ qurxxummii qabuuf

Barka bishaan kaa’e

Maal uumamat dabee ?

Yoo qurxummiin loo’e

Waaqa malee namni

Yoom qabeenyaa ta’e ?

*Galaanaa Dheeressaa Jootee,
Fulbaana, 2014 G.C

Taa’eetuman yaadda’a

Karaa cufame banuuf

Ulaasaan barbaada ka’a

Garuu …….

Waan sibiilarra cimuun

Yaanni natti ijaaramee

Yaaddoon hidhamee hafuu

Mataa kootti maramee

Jilba koo na gaadi’a

Dhukkuba bor ta’uu dhabuu

Kan sammuun du’u agabuu…

Yeroon yaadu nan na’a

Osoon beekuu wallaaluun

Ebichuma…Natti hadhaa’a

Osoon danda’uu daddhabuun

Akka ashaboo dhangaggaa’a

Dubbachuuf yeroon eega…,

Of keessatti ukkaamseen taa’a

*** taa’eetuman yaadda’a….. ***

*Galaanaa Dheeressaa Jootee, Adoolessa, 2014

Cooperation with the Regime Hostile to the Peoples’ of Ethiopia is Against the Principles of International Law.

November 10, 2014

A Statment by Oromo Liberation Front in Support of Report of Amnesty Intrnational on Human Rights Violation Against the Oromo People

In the history of shocking tortures of dictatorial regimes against the peoples ruled under thier iron fist the Ethiopian government cruelity is unparalleled. Since its ascension to power by force in 1991, the Ethiopian government’s records of human rights violation through extraordinary killings, forced disapearance, massive imprisonment, displacement and other means of suppresion against the Oromo people is incalculable. The world has repeatedly witnessed that the incumbent regime of Ethiopia is a government that adopted a policy of ruling by violence and commit harsh and cruel actions flagrantly.

Full Text – English
Guutuu – Afaan Oromoo

Mootummaa Itophiyaa Ummata Diina Godhate Tumsuun Fallaa Seera Addunya ti

Sadaasa 10, 2014

(Ibsa ABO Gabaasaa Amnesty International Deggaruun)

Mootummoota darara suukanneessaan ummatoota humnaan bulchan irratti raawwatan keessaa mootummaa Wayyaanee kan dursu hin jiru. Dhufaatii isaa bara 1991 irraa eegalee waggoota aangoo irra ture kanneen keessatti kan ifatti fixee fi dhoksaan dhabamsiise, jireenya irraa mancaasee kadhattummaaf dabarse kenne lakkoobsaan kaa’uun mootummaa abbaa irree kanaafuu hin laaffatu. Mootummaa “Humnaan bitaa jiraatuu” imaammata godhatuun raggaafatee bittaa isaa gara jabinaan itti fufee jiru, gochaa suukanneessaa fi faashistummaa raawwadhus “maaltu ana gaafata?” tuffii jedhuun ifatti raawwatu addunyaan irra deddeebi’ee kan ifatti arge dha.

Guutuu – Afaan Oromoo
Full Text – English

‘Nightmare’ for Ethiopian pastoralists as foreign investors buy up land

Thinktank accuses Ethiopian government of stirring ethnic tensions as Suri displaced to make way for large plantations

MDG: Suri herders with cattle, Ethiopia, Omo Region, Tulgit
Suri boys with water gourds herd cattle along a road in Tulgit, Omo valley, Ethiopia.Photograph: Danita Delimont/Alamy

Ethiopia’s policy of leasing millions of hectares of land to foreign investors is encouraging human rights violations, ruining livelihoods and disturbing a delicate political balance between ethnic groups, a thinktank report has found.

The US-based Oakland Institute says that while the east African country is now lauded as an economic success story, the report, Engineering Ethnic Conflict, “highlights the unreported nightmare experienced by Ethiopia’s traditionally pastoralist communities”.

A controversial “villagisation” programme has seen tens of thousands of people forcibly moved to purpose-built communes that have inadequate food and lack health and education facilities, according to human rights watchdogs, to make way for commercial agriculture. Ethiopia is one of the biggest recipients of UK development aid, receiving around £300m a year.

The Oakland Institute’s research, conducted in 2012 and 2013, focused on 34,000 Suri pastoralists who have lived in south-west Ethiopia for up to three centuries. Suri livelihoods consist of herding cattle, goats and sheep, shifting cultivation, and hunting and gathering.

But the recent introduction of large-scale plantations “has not only made important grazing lands unavailable to the Suri and devastated their livelihoods, but disturbed political order between the Suri and other local ethnic groups, escalating violent conflicts”, the report says.

The investigation was prompted by 2012 reports of violence at Koka, a foreign-owned 30,000 hectare (74,000 acres) plantation established two years earlier to produce palm oil, although it has since expanded to grow moringa trees and maize, with plans for rubber trees.

According to a Kenyan NGO, Friends of Lake Turkana, the government cleared grass and trees to allow Malaysian investors to establish the plantation. Water was diverted from the Koka river to these plantations, leaving the Suri without water for their cattle.

In response, the Suri took up arms and battled government forces, Friends of Lake Turkana said. Government forces killed 54 unarmed Suri in a marketplace in retaliation. There have been more killings and arrests since.

Based on interviews with victims’ families, officials and other witnesses, the Oakland Institute found that the plantation exacerbated tensions between the Suri and another ethnic group, the Dizi, seen as collaborating with the government. The first episode of violence in February 2012, in which three Dizi police officers were killed, occurred over police marking land for expansions of the plantation.

The institute accuses the Ethiopian government of manipulating these tensions, for example, by favouring the Dizi in employment. “According to field research, the increase in violent clashes between the Suri and Dizi can be linked to the intrusion of the Koka plantation and displacement of Suri from lands vital for cattle raising, one of their most important livelihood resources.”

A generation after the famine that was screened around the world, Ethiopia claims it is on track to meet most of the millennium development goals and become a middle-income country by 2025. But the report contends that the government puts foreign and political interests above the rights and needs of local populations, especially historically marginalised and neglected ethnic groups.

It also argues that the World Bank’s support of three phases of Ethiopia’s pastoral community development project implicates western funds in the coerced settlement of pastoral communities and the conditional – and coercive – distribution of food aid.

“The dramatic reconfiguration of land for foreign investment in the Koka plantation, as well as its alleged failure, illustrates the haphazard manner in which the government of Ethiopia implements its development strategy,” it says.

“While there have been reports of Suri returning to the plantation lands to take corn and sweet potatoes, the palm tree-lined land is no longer suitable for grazing. Although, presumably, investors are unhappy with the failure of their cheaply-leased land, the local impact has been the increase of local ethnic conflicts and the drastic altering of local livelihoods.

“As such, the Koka plantation is representative of the Ethiopian strategy of pursuing foreign investor-led development at the expense of local inhabitants.”

Felix Horne, Ethiopia researcher at Human Rights Watch, said: “Unfortunately, the Suri and other marginalised groups have no ability to voice their concerns over these developments on their land.

“There is little in the way of an independent media in Ethiopia that is permitted to cover this story, civil society that could advocate on these issues have been decimated by repressive laws, any criticism of government is met with harassment and detention. So what options are left for the Suri?”

Education is the most Ignored sector in Ethiopia

Baileby Baile Derseh

Education is the most ignored sector in Ethiopia. Ever since 1991, EPRDF and some stick holders have been appointed to review the existing system of education in Ethiopia to make it more responsive to our day to day needs. Nothing tangible has been achieved in nearest quarter of a century and education today is as far removed from everyday life .It is imperative that the existing system of education must be reviewed and recast immediately if it is to have any application in everyday life. Nothing more irrelevant could be found in this country than the existing system of education that has nothing to do with the ground realities. That is why our degree and Diplomas have lost their inherent and innate worth.

Degree and diplomas holders find no place in the job market where as politicians and supporter of EPRDF have more than any academic qualifications. Hence there is unrest among the educated youth today on account of the burgeoning millions of unemployed among them. This can be remedied only if the existing system of education is critically reviewed and made more meaningful in its application to our day-to-day life. A sound education set-up facilitates proper human resource utilization, development of technologies and social capability, improvement in the quality of life and social integration.

The facilities for proper educational environment include institutional building, sound study materials, qualified teachers, a sound incentive system for students and teachers, vocational training and employment orientation of the teaching programs. The Ethiopian educational system is lagging in all these respects. This situation has proved the greatest barrier in the way of our progress.

The Ethiopia education system has remained basically a paper tiger and has not been realized properly. Study materials are not up-to-date. Poor parents and students are not properly motivated to avail of these educational facilities.

Adult education programs are in confusion. It has become only a matter of statistical trickery. Our schools and university scenario are quite grim.   It is characterized by poor infrastructure, with no internet connection, lack of teaching aids in the classroom, large class size, inadequacy of laboratories and equipment’s, poorly equipped and often crowded offices and lack of personal working computers (laptops). In addition to this, the working load of the academics has significantly increased as the growth in the number of students is not matched with that of the teaching staff, as well as lack of proper library facilities, shortage of qualified teachers and above all, lack of autonomy. Our educational institutions are in bad shape. They are suffering from resource constraint and bureaucratic and political interference. They do not produce quality scholars. Education can be used as a tool for eradicating poverty, educated people are capable of earning their money, and hence become independents and simultaneously poverty will go down in addition to this education is the backbone of a Nation because without Education a Nation cannot stand properly. If a nation’s people are become literate, this nation will achieve highest goal in any sectors. Moreover, the nation’s people shall become polite, conscious, and wise. If we look at the powerful and leading countries of the world, we can easily perceive the significant of education. If a nation will be able to produce literate people on the view of country’s need; this nation can never be backward. Therefore, Education is the only key to fulfildesire of a nation. That is why, “Education is the backbone of a Nation”

However in Ethiopia, educated youths end up on the streets with nothing at all to do because there are no job openings for them after school and the problem is even worse in the near future. According to figures from the Ethiopian government/EPRDF/, poverty has been greatly reduced because of literacy increased, which is very false. The government create their own figures to show the general public that they are doing something to improve living conditions for the people instead of showing the real figures so people will know. In fact, the situation is getting worse by the day. Ethiopia is now the poorest country in the world according to UNDP human development index report.

Photo: Young University students working with cobblestone in Ethiopia

Kana caala bareechinee maxxansuuf irratti hojjechaa jirra. Nuuf obsaa! Galatni Hawwisoo Qeerroo Bilisummaaf haa ta’u!
ተስፋዬ ገብረአብና የፓንዶራው ሳጥን 
                                                                (ክፍል ስድስት)
                                                              የሚሉሽን በሰማሽ… 
                                                               አማን ሄደቶ ቄረንሶ*
በኢትዮጵያም ይሁን ከኢትዮጵያ ውጭ ያሉ የ ”አንዲት ኢትዮጵያ” ብቸኛ ባለቤቶች እነሱ ከለመዱት ሃሳብ ውጭ የጻፈ ወይም የተናገረ ሁሉ ያንን አገር ሊያፈርስ የተነሳ ነው። ኢትዮጵያ የምትኖረው እነሱ ባሉት መንገድ ብቻ ነው። በርግጥ ኢትዮጵያን በአንድ ዘመን በራሳቸው መንገድ ብቻ አኑረዋታል። ያ ብቻ አይደለም። በፈላጭ ቆራጭ አገዛዛቸው ህዝቦችን አኖረውበታል። እንደፈለጉም ኖረውበታል። በአንድ ዘመን የነበረ አመለካከት ከጊዜ ጋር ራሱን ማስተካከል ካልቻለ መለወጡ አይቀርምና የነሱ አገዛዝ ጊዜውን ጠብቆ ተሸኘ። ያ ያለፈው ስረአት ገዳይ እንደነበረና ተመልሶ እንደማይመጣ ሲነገራቸው አብዮት ያውጃሉ። ጀዋር ሞሃመድ ምን ነበር ያደረገው? “ኦሮሞ ነኝ” አለ። የሚሰማውን እውነተኛ ስሜቱን ተናገረ። በቃ አብዮት ታወጀ።ከሚነግረን ኢትዮጵያዊነቱ ጀርባ በረዢሙ ቆሞ የሚያየን አማራነቱን የማናይ እየመሰለው ሊያጃጅለን የፈለገው ጋዜጠኛ አበበ ገላው “ጀዋር የጎሳ ብሄረተኛ ነው። እኔ ኢትዮጵያዊ ብሄረተኛ ነኝ “ ብሎ ሲያሾፍ ሰማን። በርግጥ ለሚለቀስላት ኢትዮጵያ የሚሻለው የሚያስመስለው ወይም የህዝቦችን መብት የሚቃወመው አበበ ገላው ሳይሆን እውነተኛ ማንነቱን የተናገረው ጀዋር መሃመድ ነው ብለን እናምናለን። 
ስለ ኢትዮጵያ እውነተኛ ገጽታ ሲነገራቸው ጀዋር ላይ ያውጁት አብዮት የመጀመሪያው እንዳልነበረ ሁሉ የመጨረሻውም አልነበረም። በደራሲ ተስፋዬ ገ/አብ ላይ የታወጀው አብዮታቸው ደግሞ ሰንበትበት ብሏል። የተስፋዬ መነሻው የቡርቃ ዝምታ ነበር። የምኒልክ ወንጀል በ “የቡርቃ ዝምታ” ተነካ!! ቀጥሎም ከትልቁ የፓንዶራ ሳጥን “ጫልቱ እንደ ሄለን” የምትል አጭር ሰበዝ ተመዛ ታየችላቸው። በቃ! ሌላ አብዮት ተቀጣጠለ!! እነ ዳኛ ወልደሚካኤል መሸሻ የአለም አቀፉ ፍርድ ቤት አቃቤ ቢሆኑ ተመኙ። ለምን ሲባል ተስፋዬ ገብረአብን ህዝብን በህዝብ ላይ በማነሳሳት ወንጀል ሊከሱ። በርግጥ እነሱ የአለሙ ፍርድ ቤት ዳኛ አለመሆናቸው በጀን!! ቀልድ! 
ከዚህ ቀደም እንዳልኩት የኢትዮጵያን ህልውና እየተፈታተነ ያለው የዚያ ያረጀና ያፈጀ አመለካከት ተሸካሚና ያ ስረአት ተመልሶ እንዲመጣ የሚመኝ እንደዚህ ያለ ህልመኛ መሆኑን አንስቼ ነበር። እኛ ያን ያለፈውን አመለካከታቸውን እንዲተውና ከዘመን ጋር ራሳቸውን እንዲያስተካክሉ ነው። አማራጭ ስለሌላቸው የህዝቦችን መብት እየመረራቸውም እንዲቀበሉ ነው። በርግጥ የጊዜው አቅጣጫ የገባቸው እንደነ ወጣት አቤኔዘር እየነገሯቸው ነው። መስማት ግን የሚችሉ አይደሉም። የዘሬን ከተውኩ ያንዘርዝረኝ ሆኖባቸው ነጋ ጠባ፡ ያንኑን የምኒልክ ህልማቸውን ያመነዥካሉ። ምኒልክ የሰራውን ኢፍትሃዊነት “ኢፍትሃዊነት” ብሎ መጥራት ለነሱ አይዋጥም ብቻ ሳይሆን ራሱም ኢፍትሃዊነት ነው። ያለፈውን የማይተው እነዚህ ወገኖች ያለፈውን እንድንተው ግን ይመክሩናል። አዎን! የምኒልክን ወንጀል ስናነሳባቸው እነሱው ወደፊት ተመልካች ሆነው “በምኒልክ ዘመን የተፈጸመውን ማውራት ዛሬ የሚጠቅመው ነገር የለም። ያለፈውን ትተን ወደፊት እንመልከት” ይሉናል። በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ ይህን አባባል ያላነበብንበት ወይም ያላዳመጥንበት የአንድነት አቀንቃኞች ሚድያ የለም። ይህንን ባሉበት አንደበታቸው ወይም ብእራቸው መልሰው ስለ ምኒልክ ጀግንነትና ደግነት ያወሩልናል። የድርጅት ተወካይም ይሁን ግለሰብ ስለዚህ አሳምሮ ሲያወራ ከብዙ ጊዜ በላይ ሰምተናል። ለምሳሌ ያለፉትን ስረአቶች ተመልሰው እንዲመጡ የሚመኘውና በኢትዮጵያ አንድነት ስም የሚምለው የአማራ ብሄረተኛው ታማኝ በየነ ስለምኒልክ ጀግንነት፡ ደግነትና አርቆ አሳቢነት አውርቶ አይጠግብም። “የኢትዮጵያ ህዝብ ምኒልክን እምዬ ይላቸዋል” ብሎን ነበር በአንድ ወቅት። እዚህ ጋ ካነሳነው ርእስ ስለሚያስወጣን “ምኒልክን እምዬ’ የሚለው የኢትዮጵያ ህዝብ ማነው?” ብለን ታማኝን አንጠይቅም። እሱ የሚለው የኢትዮጵያ ህዝብ ማን እንደሆነ እንገነዘባለንና። እነዚህ ሰዎች ምኒልክን አይደለም መውደድ ማምለክ ይችላሉ። በተጨባጭ እየሰሩ ያሉትም ያንኑን ነው። ይሄን በማድረጋቸው አንገረምም። መብታቸው ነው። የምኒልክ ገዳይነት ለነሱ ጀግንነት ነው። ለዚህም አንታዘባቸውም። “ገዳያችሁ ምኒልክን አባታችን በሉት” ስንባል ግን ነገሩ ከማስገረምም በላይ ነው። እኛ ምኒልክን እንደነሱ እንድንወድ ብቻ ሳይሆን ጃግንነቱን ከነሱ ጋር እንድንዘምርና “አባታችን” ብለን እንድንጠራው ከሰበኩን (በርግጥ እየሰበኩም ነው።) ችግር ነው። ታማኝን ጨምሮ በሙሉ ማለት የሚቻል የአማራ ብሄረተኞች ምእራባዊው አትላንቲክ ውቅያኖስ አካባቢ የሚገኘውን ቤርሙዳ /የተባለውን ምስጢራዊ ክልል የሚያውቁትን ያህል ከአንድ ክ/ዘ/ በላይ በግፍ የገዙትን የኦሮሞን ህዝብ አያውቁትም።
በምሰራበት ቦታ “ምኒልክ!” የሚባል የስራ ባልደረባ አለኝ። ሰው ሲገናኝ መቸም የሚሰማውን ይናገራልና አንድ ቀን አንድ ኦሮሞ ጓደኛዬ ይህን የስራ ባልደረባችንን ስም ማን እንደሆነ ካረጋገጠ በኋላ “ይሄን ስም ይዘህ ወደ ሃረርና አርሲ አትውረድ” አለው። በአንድነት ፕሮፓጋንዳ የሚያደነቁሩን ወገኖች ምኒልክ እንኳን የፈጸማቸው ወንጀሎች ትክክለኛነት ማውራትና በኦሮሞ ህዝብ ዘንድ ስሙ ራሱ እንደወንጀል እንደሚታይ አያውቁም። ምኒልክ የገደላቸው ወገኖች መቃብር ላይ ቆመው ስለ ደግነቱና ጀግንነቱ ሊቦተልኩ ይፈልጋሉ። “አረ ይሄ ነውር ነው፡ ምኒልክ አራጃችን እንጂ ጀግናችን ሊሆን አይችልም” ስንላቸው “ምኒልክን በመጥላት የተለከፉ” ይሉናል። እነ ምኒልክን እንዴት አድርገን እንደምንወድ ግን አይነግሩንም። እኛ ኦሮሞች ችግራችንን ከምኒልክም ሆነ ከሌሎች ጨቋኝ ገዢዎች ጋር የማቆራኘት አራራ የለብንም። በሃበሻ ገዢዎች የደረሰብንን አብዛኛውን ረስተነዋል። እነሱው እያነሱ ተቸገርን እንጂ። 
ግን እስቲ፡ ስለ ምኒልክ ጀግንነት የሚነግሩንን ታማኝና ጓደኞቹን አንድ ቀላል ጥያቄ እንጠይቃቸው። “ፕሮፌሰር አስራት ወልደየስንና መምህር አሰፋ ማሩን የገደላቸው ማነው?” ብንላቸው፡ እነ ታማኝ፡ አፋቸውን ሞልተው “ይሄማ ምን ጥያቄ አለው? መለስ ዜናዊ ነዋ!” እንደሚሉን ጥርጥር የለውም። “አቶ መለስ ዜናዊ ለፕሮፌሰሩና ለመምህሩ ልጆች ጀግናና አባት መሆን ይችላሉ ወይ?” ብንላቸው ግን የእብድ ጥያቄ የጠየቅናቸው ያህል እንደሚገረሙም አንጠራጠርም። ትክክልም ናቸው። መለስ ዜናዊ ለፕሮፌሰሩና ለመምህሩ ልጆች ጀግናና አባት ሊሆን አይችልም። የአቶቻቸው ገዳይ እንጂ! ይሄን ጥያቄ አንስተን ወደ ምኒልክና ኦሮሞ ህዝብ ብናመጣው ግን የእነ ታማኝ መልስ የሚሆነው ሌላ ነው። ለነሱ መለስ ዜናዊ ገዳይ ነው። ምኒልክ ግን በነሱ አፍ በፍጹም ገዳይ አይሆንም። መለስ ዜናዊ ገዳይ የሚሆንበትንና ምኒልክ የማይሆንበትን ምክንያት ሊነግሩን አይችሉም። የመምህሩንና የፕሮፌሰሩን ግድያ ብቻ ሳይሆን በዚያ አገር በማንም ላይ የሚፈጸመውን ሰብአዊ ጥሰት ከልባችን እንቃወማለን። ነገር ግን ከላይ ላነሳነው ጥያቄ ከነሱ የምንሰማው የተለመደውን መልሳቸውን ነው። “ምኒልክ እጅና ጡት የቆረጠው ኢትዮጵያን አንድ ለማድረግ ነው።” የሚል ይሆናል። የምኒልክ ወንጀል የነሱ ምክንያት። 
በሌላ በኩል እነዚህ ወገኖች በአሁኑ ወቅት የአኖሌን ሃውልት መቆም እየተቃወሙ ነው። ነገር ግን፡ የኦሮሞን እጅና ጡት የቆረጠው የምኒልክ ሃውልት ከኦሮሞ ምድር ይነሳ የሚለውን የኦሮሞ ጥያቄ እንዴት ይመልሱት ይሆን?? የአኖሌ ሃውልት የማያስፈልግ ከሆነ የምኒልክ ሃውልትም የሚያስፈልግበት ስነ አምክንዮ የለም። የሆነ ሆኖ፡ የአኖሌ ሃውልት አማራ ክልል አልተተከለም። በኦሮሞ ምድር ነው። “የኦሮሞ ህዝብ ለሚተክለውም ሆነ ለሚነቅለው ማንኛውውም ነገር የጎረቤቶቹን ፍቃድ አይጠይቅም!” ገዳ ገ/አብ። ለነዚህ ቡድኖች የሚሆን አጥጋቢ መልስ!
በመጨረሻ፡ ”የሚሉሽን በሰማሽ… ብለው የሚተርቱት እነሱ ናቸው። ተስፋዬ ገብረአብ ቁልፉን የነካካውን የፓንዶራ ሳጥን የመሰረተውን ምኒልክን የኦሮሞ ልጆች /ተማሪዎች/ ከሚሉት እስቲ አንዱን እንንገራቸው። ይጠይቃል አንዱ ተማሪ። “በ19ኛው ክ/ዘ/ እንጦጦ አፋፍ ቆሞ የኦሮሞን ደም በጀሪካን ይጠጣ የነበረው ሰው ስሙ ማነው ነበር?” “ይቺማ ቀላል ናት! ምኒልክ ነዋ!” ይላል መላሹ። በርግጥ ምኒልክ የኦሮሞን ደም በጀሪካን ሲጠጣ ያየው አልነበረም። ግነት ሊሆን ይችላል። ነገር ግን ምኒልክ የኦሮሞን መሬት በደም ማጠቡ ወይም የኦሮሞን ጥቁር አፈር በደም ማጨቅየቱን፡ የኦሮሞን ጀግና እጅ፡ የኦሮሞን እናት ጡት መቁረጡን አይረሱትም። ታሪክ ነው። ከትውልድ ወደ ትውልድ ሲተላለፍ ይኖራል። ከዚያም አልፎ፡ የኦሮሞ ልጆች ምኒልክን የሚመለከቱት እንደ አፍሪካዊው ሂትለር ወይም እንደ ጭራቅ ነው። “ሂትለር ለአይሁዳውያን አባትና ጀግና መሆን ከቻለ ምኒልክም አባታችን ሊሆን ይችላል” ይላሉ።
(ክፍል ሰባት ይቀጥላል።)

በ “” የኢሜል አድራሻ ጸሃፊውን ማግኘት ይቻላል።

ከአሜሪካ መልስ

በታዋቂው የታሪክ ምሁር በፕሮፌሰር መሃመድ ሃሰን (የOSA አመራር አባል) እንዲሁም በመጫና ቱለማ ማህበር ጋባዥነት በአሜሪካ ያደረግሁትን የሶስት ወራት ቆይታ አጠናቅቄ ወደ ኤርትራ ተመልሻለሁ።

ለፕሮፌሰር መሃመድ፣ ለመጫና ቱለማ ማህበር አባላት፣ እንዲሁም በተዘዋወርኩባቸው የአሜሪካ ግዛቶች፣ በዋሽንግተን ዲሲ፣ በኒውዮርክ፣ በላስቬጋስና በሚኒሶታ የደመቀ ወንድማዊ አቀባበል ላደረጉልኝ፣ በክብር ላስተናገዱኝ ኦሮሞ ወገኖች ሁሉ ከፍ ያለ ምስጋናዬን በይፋ ማቅረብ ተገቢ ሆኖ አጊኝቼዋለሁ።

በተጨማሪ የዋሽንግተን ዲሲ የኤርትራ ኮሚኒቲ አባላት በተለያዩ ፕሮግራሞች ከኔ ጋር ባደረጉት ልዩ ቆይታ በእጅጉ ተደስቻለሁ። በአጠቃላይ ከአፍሪቃ ቀንድ ዜጎች ጋር በአካባቢያችን የፖለቲካ ጉዳዮች ላይ፣ እንዲሁም በስነፅሁፍ ነክ ርእሰ ጉዳዮች፣ ካደረግሁዋቸው ውይይቶች እጅግ ብዙ ትምህርት ቀስሜያለሁ። በመሆኑም ጉዞዬ ሙሉ በሙሉ የተሳካ ነበር።

  • • •
    ከአሜሪካ መልስ እነሆ! በህግ ኦሮሞ ሆኛለሁ።

ኦሮሞ መሆን “ኢትዮጵያዊ መሆን” ማለት ግን አይደለም። ወደፊት የኦሮሞ ህዝብ ስለማንነቱ በነፃነት ሲወስን ያን ጊዜ የሚታይ ይሆናል። ኢትዮጵያዊነትን በመተው ኦሮሞ ብቻ ሆኖ መቆየት እንደሚቻል ግን ቀደም ሲል በሞጋሳ ባህል ኦሮሞነትን ከወሰዱ ግለሰቦች ተረድቻለሁ። አንትሮፓሎጂስት ቦኒ ሆሎኮም፣ (ቃበኔ) እና አስመሮም ለገሰ (ሃዩ) ሊጠቀሱ ይችላሉ። በመሰረቱ ለገዳ ገብረአብ የሚያስፈልገው ትልቁ ጉዳይ እውቅናው ነበር። ግማሽ የህይወቱን ክፍል የታገለለት አላማ በመጨረሻ በኦሮሞ ህዝብ ፊት ዋጋና ሞገስ ማግኘቱ በትክክለኛው መስመር ላይ ሲጓዝ እንደቆየ ማረጋገጫ ሆኖለታል።

እንግዲህ በሞጋሳ ስርአት መሰረት ኦሮሞነትን በኩራት የተቀበልኩ በመሆኑ በኦሮሚያና በአካባቢያችን ጉዳዮች ላይ የመፃፍ ብቻ ሳይሆን፣ የመሳተፍ ጭምር ግዴታ አለብኝ። ከዚያም ባሻገር ትግሉ ሲጠናቀቅ፣በመጪው ዘመን ገዳ ገብረአብ ከገላን እስከ ከረዩ በተዘረጋው ጥንታዊ የኦሮሞ ግዛት ላይ ለአስተዳዳሪነት ሊወዳደር ይቻለዋል። የኦሮሞ ህዝብ ራሱን በራሱ ማስተዳደር ሲጀምር ገዳ ገብረአብ ከየረር እስከ ጨፌ ዶንሳ በተዘረጋው ነፃ ሁዳድ ላይ የበቆሎ እርሻ ስራ ሊሰራ፣ በጎችና ዶሮዎችን ሊያረባ፣ ሰፋፊ መስኮቶች ያሉት ገልመ ገዳ ሊገነባ፣ በዙሪያውም ቀያይ ቅጠሎች ያላቸውን ዛፎች ሊተክል አሳብ አለው። ይህ አሳብ ህልም አይደለም። ነገ ይፈፀማል።

ዋሽንግተን ዲሲ ላይ ሰአታት በወሰደ ባህላዊ ስነስርአት ኦሮሞ መሆኔ ሲረጋገጥ አባቴ እንዲሆኑ በጉባኤው የተመረጡት ኦቦ ሉቤ የሚከተለውን ተናግረው ነበር፣

“ከዚህች ቀን ጀምሮ ገዳ ገብረአብ በህግ የኛ ሆኖአል። ገዳ ላይ የሚደርስ ጥቃት ካለ ከጎኑ እንቆማለን። ገዳን የነካ እኛን እንደነካ ይቆጠራል።”

ይህ ሲነገር እልልታና ጭብጨባ የዋሽንግተን ዲሲን መልካ አደመቀው። በአካባቢው የነበሩ ነጭ አሜሪካውያን ምን እየተካሄደ እንዳለ ባለማወቃቸው በመደነቅ ያዩ ነበር። እኛ ግን ከ2800 አመታት በፊት ጀምሮ በቱለማም ሆነ በመጫ ሰዎች ይካሄድ የነበረውን ስርአት በመፈፀም ላይ ነበርን። የገላን አራተኛ ልጅ፣ የሃንዳ፣ የዳኩ እና የኢሉ አባት የአድአ ጥቁር አፈር እንደመሆኔ እኔም አንገቴን ጎንበስ በማድረግ ምስጋናዬን ገለፅኩ።

ኦሮሞ መሆኔ እንደተሰማ ከጠላቶቼ አንዱ ጎረቤቱ ለሆነ ኦሮሞ የተናገረውን በተዘዋዋሪ ሰማሁ፣
“የኢትዮጵያን አንድነት እንዲያተራምስ ህጋዊ እውቅና ሰጣችሁት። አዘንኩባችሁ!!”

  • • •
    ርግጥ ነው “ኦሮሞ” የሚለው ቃል ሲነሳ የሚረበሹ ወገኖች አሉ። ኦሮሞዎች “ኦሮሞ” የሚለውን ቃል እንዳያነሱ የማሸማቀቅ ተፅእኖ ለማድረግ አሁንም ድረስ ይሞከራል። በመኪናው ውስጥ የኦሮምኛ ዘፈን ከፍቶ የሚሄድ ሰው ካጋጠማቸው፣ “ይሄ ዘረኛ!” ይሉታል። ታክሲ ውስጥ ኦሮምኛ የሚናገር ሰው ሲሰሙ ተገላምጠው ያዩታል። ከደብተሮቻቸው በወረሱት አሸማቃቂና አስፀያፊ ስድብ ኦሮሞ ኦሮሞነቱን እንዲሸሽ ለረጅም ዘመናት ጥረት አድርገው ሳይሳካላቸው ቀረ። በርግጥ እነዚህ ሰዎች አማሮች አይደሉም። “ኢትዮ- አማሮች” ተብለው ይታወቃሉ። በኢትዮጵያዊነት እና በአንድነት ስም ለአንድ ወገን መብት መከበር የሚታገሉ ናቸው። እነዚህን ወገኖች በተገኘው አጋጣሚ ሁሉ ድብቅ አጀንዳቸውን መግፈፍ ያስፈልጋል። በዚህ ዘመን ተሸፋፍነውመጓዝእንደማይችሉ መንገር ያስፈልጋል። ወያኔ የኦሮሞን ህዝብ መብት የረገጠ አፋኝ ቡድን ነው። ኢትዮ አማሮች ደግሞ ከወያኔ በከፋ ደረጃ የኦሮሞን ህዝብ መብቶች ለማፈን ጊዜ የሚጠብቁ መሆናቸውን የኦሮሞ ህዝብ ጠንቅቆ ሊረዳው ይገባል። በመሆኑም ከወያኔ መውደቅ ቀጥሎ የኦሮሞ ህዝብ ከባድ ፈተና የሚገጥመው ከእነዚሁ እላዩ ላይ መጥተው ቁጭ ካሉበት ሰፋሪዎች ነው።

የአሜሪካ ቆይታዬን በተሳካ ሁኔታ አጠናቅቄ ቀጣዩን ዳጎስ ያለ “ታሪክ ቀመስ ልቦለድ ድርሰት” ለመፃፍ ወደ ኤርትራ ተመልሻለሁ። አስመራ ባረፍኩ በሶስተኛው እለት ከOLF ሰዎች ጋር ጥቂት የራት ላይ ቆይታ አድርገን ነበር።ዳውድ ኢብሳ ባደረገው አጭር ንግግር፣

“የኦሮሞን ጉዳይ በማንሳቱ ጥቃት የደረሰበት ደራሲ ተስፋዬ ገብረአብ የመጀመሪያው አይደለም። የመጨረሻው ላይሆንም ይችላል።” ሲል ተናግሮአል።

እኔም አንድ ነጥብ አንስቼያለሁ፣

“መጪው ዘመን የኦሮሞ ህዝብ ዘመን ነው።” ካልኩ በሁዋላ አከልኩበት፣ “…የኦሮሞ ህዝብ ጭቆናን በጭቆና የመመለስ ባህል ስለሌለው፣ በመጪው ዘመን በማንኛውም ጊዜ በሚጀምረው የኦሮሞ ህዝብ ዘመነ መንግስት አካባቢያችን የተሻለ ሰላምና ፍትህ እንደሚያገኝ ተስፋ አለኝ።”

  • • •
    እነሆ! ወደ ኤርትራ ከተመለስኩ ሳምንት ሞላኝ።

ትናንት ወደ ምፅዋ ሄጄ ነበር። ምፅዋ የሚያስኬድ ምንም ጉዳይ አልነበረኝም።የተጓዝኩት ለቀይባህር ደረት የሞቀ ሰላምታ ለማቅረብ ብቻ ነበር። የቀይባህር የምሽት ማእበል ናፍቆኝ ነበር። የምፅዋ ሙቀት በጣም ናፍቆኝ ነበር። የጀበና ቡና እና ፈንዲሻ – ባህሩ ዳርቻ ናፍቆኝ ነበር።

ህዳር2፣ 2014ዳህላክ ሆቴል ስደርስ ሊመሽ ምንም አልቀረውም። በቅፅል ስሙ ባዙቃ ብለን የምንጠራው፣ የOLF ታጋይ ማምሻውን ወዳለሁበት ብቅ ብሎ ተገናኝተን ነበር። ከሰላምታ በፊት እንዲህ አለኝ፣

“ከበፍቃዱ ሞረዳ ጋር ያደረግኸውን ቃለመጠይቅ ዛሬ ማለዳ ኦሜን (OMN) ቴሌቪዥን ላይ ተከታትዬው ነበር። ጥሩ ነበር። በጣም ጥሩ ነበር። ብቻ በአንድ ነገር ቅር ብሎናል። ‘የወሎ አማሮች’ ስትል ሰማንህ። ምን ለማለት ፈልገህ ነው? ከመቼ ወዲህ ነው ወሎ የአማራ የሆነው?”

  • ••
    ባህሩ ዳር ቁጭ ብለን አመሸን…
    ሰማዩ በሩቅ ቀልቶ ታየን። ብዙም ሳይቆይ መሸ። ጨርሶ ጨለመ። ባህሩን ተሻግሮ በርቀት ብርሃን አየሁ። ብልጭ ብልጭ ይላል። የሳዑዲአረቢያ ዳርቻ አይመስለኝም። እንዲህ በቅርብ ርቀት ሊታይ አይችልም። በርግጥ አሰብ ባህሩ ዳርቻ ቁጭ ያለ የየመንን የሌሊት መብራት ማየት እንደሚችል ሰምቻለሁ። ከዚህ ከምፅዋ ግን የሳዑዲ አረቢያ ዳርቻሊታይ አትችልም። በሩቅ የማየው ብርሃን ‘ምን እንደሆነ’ ባዙቃን ጠየቅሁት፣

“ገደም ነው።” ሲል ነገረኝ።

“ገደም” ምን እንደሆነ አላወቅሁም። “ገደም ምንድነው?” ብዬ መጠየቅ ግን አልፈለግሁም። በነገው እለት ገደም ምን እንደሆነ ለማወቅ ብርሃን ወዳየሁበት አቅጣጫ በታንኳ እጓዛለሁ…

ተስፋዬ ገ/አብና የፓንዶራው ሳጥን  

(አማን ሄደቶ ቄረንሶ

Tesfaye Ghebreab ena ye Pandorawu saxin (Amaan Hedatoo Qeerransoo) <<Click here to read in .pdf format (Adobe acrobat reader)

እንደ መግቢያ

ተውን አትቀስቅሱን አትንኩን በነገር፡
እኛም ትኋን በልቶን አልተኛንም ነበር።

(ስንኙን ያገኘሁት ገጣሚው ካልተገለጸው የአማርኛ ግጥም ሲሆን የአጠቃላዩን ሃተታ ይዘት ተሸክሟል ብዬ እገምታለሁ። ወደ በኋላ እንመጣበታለን። እግረ መንገዴን፡ ማለት የምፈልገው ግን፡ በአማርኛ ስጽፍ የሚያስቅ ስህተት ከሰራሁ እንድትስቁ ፈቅጄላችኋለሁ፤ ሳቁ። ተገኝቶ ነው። ከሁለት ቀናት በፊት በማህበራዊ ድህረ ገጾች ያተምኩትን ይህንን ጽሁፍ ትንሽ አስተካክዬ ነው የላኩት። እንቀጥል።

አንዳንዴ ከጓደኞቼ ጋር ስንገናኝ ስለ ተስፋዬ ገብረአብ ስራዎች አንስተን ማውጋት የተለመደ ነው። ከኦሮሞ ህዝብ አንጻር ስለ ጻፋቸው ስለ እነ የቡርቃ ዝምታ፡ ስለ ዳንገጎ /Dhangaggoo/ ፈረሶች፡ ስለ አቶ ደራራ ከፈኒ፡ ስለ ኢብሳ ገዳ፡ ስለታሰረው አንበሳ፡ ስለ ቀዌሳ አመጽ፡ ስለ የሻምቡ ንጉስ፡ ስለ ሮሮ እና ይቅርታ፡ ስለ ቦረና የስልጣኔ ዋሻነት እና ሌሎችም …

አንድ ቀን በ “የቡርቃ ዝምታ” እና በ “ጫልቱ እንደ ሄለን” በኢትዮ ብቸኛ ልጆች ስለደረሰበት እርግማን፡ ውግዘት፡ ስድብና ስም ማጥፋት አንስተን ስናወራ የሰሙን አንድ የኦሮሞ አዛውንት ሲያዳምጡ ከቆዩ በኋላ “ተስፋዬ ማለት ማነው? ለምንስ ይወገዛል?” ብለው ይጠይቁናል። ስናወራ የነበረውን ደገምንላቸው። ስለማንነቱ ብቻም ሳይሆን ስለ ውልደቱና እድገቱም ነገርናቸው። አዳምጠውን ከጨረሱ በኋላ “እንግዲያውስ ተስፋዬ ምንም አልሰራም” አሉ። “እንዴት?” አልናቸው። “እንዲህ መሆኑ ካልቀረ ትልቁን ሳጥን ነው መክፈት የነበረበት” አሉን። ትልቁ ሳጥን የትኛው እንደሆነም ጠየቅናቸው። “ምን ማለታችሁ ነው?” ብለው ጀመሩ። “ተስፋዬ እኮ የትልቁን ሳጥን ቁልፍ ነካካው እንጂ አልከፈተውም። እነዚህ ሰዎች የሚበርድላቸው እነሱ በሚያቁት ቋንቋ ትልቁ ሳጥን ሲከፈት ብቻ ነው።” አሉን። ከዚያ የኦሮሞ አዛውንት ከተለየን በኋላ ቤት ገብቼ “የተነካካው የሳጥኑ ቁልፍ” ብዬ ብጫቂ ወረቀት ላይ ጻፍኩት።

በተፈጥሮዬ (የአማርኛን ጨምሮ) የማንኛውም ቋንቋ የስነጽሁፍ ውበት ይማርከኛል። በኦሮምኛዬ አሳምሬ እጽፋለሁ። አንድ ሁለት ልቦለድ መጽሃፍቶችም አሉኝ። አማርኛን ግን አነባለሁ እንጂ ደፍሬ ብዙ አልጽፍበትም። እፈራለሁ። በልጅነቴ “ሀ ሁ” ቆጠራ ላይ የመጀመሪያው “በ” እና አራተኛውን “ባ” እንዲሁም “ቢ” እና “ብ” ን ለይቶ መጥራት መከራ ነበር። በዚህም መገረፌን አልረሳም። አንደኛ ክፍል እያለን ነበር። አንድ ቀን መምህሩ ለተወሰኑ ቀናት ፊደል ካስቆጠረን በኋላ ፊደል መለየታችንን ሊያውቅ ፈልጎ አንድ በአንድ ይጠይቀን ጀመር። የተወሰኑ ልጆች እሱን ተከትለው እንዲሉ ነገራቸው። በሁሉም ደስተኛ ባይሆንም እኔ ጋ ደረሰ። ተከትዬው እንድል ነገረኝ። “በ” ብሎ ጀመረ። “ባ” አልኩት። እንዳላስተካከልኩት እየነገረኝ “በ በል” ሲለኝ አሁንም ደግሜ “ባ” አልኩት። አሁንም ተከትዬው እንድደግም ነገረኝ። “በ” ሲለኝ አሁን ቀይሬ “ቤ” አልኩት። ሳስቸግረው ተናዶ “ባ… ! ቤ… !” እያለ ከፎገረኝ በኋላ አርጩሜ ሊያስመጣ አንዱን ልጅ ላከ። አርጩሜውም መጣ። ስራውን ሰራ። በርግጥ “በ” ን ብቻ ሳይሆን “ብ” ንም ለመጥራት ተመሳሳይ መከራ ነበር ያየሁት። እኔ ብቻ ሳልሆን ኦሮምኛ አፍ መፍቻችን የሆነ ሁሉ “ብ” ስንባል “ቢ” ነበር የምንለው። ኋላ ላይ አድጌ፡ የዚያ ሁሉ ችግር ምንጭ በቋንቋዎች መሃል ያለው የድምጾች ልዩነት እንጂ የኛ ችግር የነበረ አለመሆኑን ስረዳ በነዚያ መምህራን በጣም ነበር ያዘንኩት።

በግእዝ ፊደል ቆጠራ “ግእዝ” የሚባሉ የመጀመሪያ እና ካልተሳሳትኩ “ሳድስ” የሚባሉ ስድስተኛ ድምጾች በኦሮምኛ ቋንቋ ድምጽ የሉም። በምሳሌ ለማስቀመጥ “ባ” እንጂ “በ” ድምጽ “ላ” እንጂ “ለ”፡ “ማ” እንጂ “መ” ድምጾች በኦሮምኛ የሉም። በተጨማሪም “ቢ” እንጂ “ብ” ድምጽ፡ “ሊ” እንጂ “ል” ፡ “ሲ” እንጂ “ስ” ድምጾች የሉም። እናም ኦሮምኛ ተናጋሪዎች እነዚህን ድምጾች ለመጥራት ይቸገራሉ። የግእዝ ፊደል ለኦሮምኛና አብዛኛዎቹ ኩሽ ህዝቦች ቋንቋዎች የማይሆንበት አንዱ ምክንያትም ይህ ነው።

ሌላው፡ በልጅነቴ ስለ አማርኛ የማልረሳው “ፍሰሃ” ተብሎ ስለሚጠራው ልጅ ስም ነበር። በሙሉ ማለት የሚቻል የኦሮሞ ተማሪ በትክክል መጥራት ከማይችላቸው ስሞች አንዱ ፍሰሃ ነበር። “ፍሰሃ” ን “ፊሳ” ነበር የምንለው። “ፊሳ /Fiissaa/” ቃሉ በኦሮምኛ ፍቺ ስላለው ለመጥራት አንቸገርም ነበር። “ፊሳ /Fiissaa/” በኦሮምኛ የሚያፏጭ ማለት ነው። አማርኛ ተናጋሪዎች እኛ “ፊሳ” ብለን ስንጠራ ይስቁብን ነበር። “ፊሳ” እያሉም ይተርቡን ነበር። ያኔ ፍሰሃን “ፍሰሃ” ብሎ እንደ አማርኛው አስተካክሎ መጥራት በአንዳንድ መምህራን ሳይቀር የእውቀት መለኪያ ተደርጎ የሚታይበት ዘመን ነበር። የማልረሳው ያልኩት ግን ፍሰሃን “ፍሰሃ” ብዬ ለማጥራት አንድ ቀን ያየሁት መከራ ነው። በዚያን ቀን ከትምህርት ቤት ወደ ቤት ገብቼ “ፍሰሃ” ን፡ ሞቼ ተሟሙቼ ተለማምጄ በሚቀጥለው ቀን አስተካክዬ ለማጥራት በመቃረቤ ተጨብጭቦልኝ ነበር። ሌሎችም የኔን አርአያ እንዲከተሉ ሲነገራቸው የተሰማኝ ኩራት ታላቅ ነበር። አማርኛን መውደድ ጀምሬም ነበር። ሆኖም እኔና አማርኛ ወድያው መልሰን ተቀያየምን ብቻ ሳይሆን ተጣላን። ፍቅራችን በአንድ አጋጣሚ ተበላሸ። ተቆራርተን ባንቀርም ጠጠር እንደ ገባው ጫማ እየቆረቆረኝ እስከመጨረሻው ዘለቅን። ለኔ የሚሆን ጥሩ የአማርኛ መምህርም ጣፋ። ጥሩዎች ቢኖሩም ለኔ ጥሩ አልነበሩም። ነገሩ የሆነው ሁለተኛ ክፍል ስማር ነበር። በዚህኛው ቀን ደግሞ መምህሩ በአማርኛ አረፍተነገር እንድሰራ ጠየቁኝ። እኔ ግን፡ እንኳን አረፍተነገር ልሰራ ቃሉንም አላውቀውም ነበር። መምህሩ በዘመኑ መምህራን ሞገስ ጥያቄውን ደገመልኝ። ያኔ፡ ለመምህር መልስ ሲሰጥ ቆሞ በመሆኑ ተነስቼ ቆምኩ። መልስ ግን አልነበረም። መምህሩ መልስ ጠብቆ ሲያጣ “ሰነፍ!” እያለ አከታትሎ አርጩሜውን አንጣጣብኝ። ያኔ የተገረፍኩት ዛሬም ያመኛል ብል ማጋነን ነው አትሉኝም። ከዚያ ቀን ጀምሮ አማርኛን ጠላሁት። እሱም ጠላኝ መሰለኝ ማትሪክ ላይ እንኳን ከኤፍ /መውደቂያ ውጤት/ ያመለጥኩት ለጥቂት ነበር። የ “ዲ /D/” ውጤት ካርዴ ላይ ሳይ ግን አልደነገጥኩም። ከኔና ከአማርኛ ዝምድና ሲመዘን በርግጥ ውጤቱ የሚያመረቃ ነበር። ይሁንና ከዚህ በፊት አማርኛን ምን ያህል እንዳስቸገርኩት አላውቅሁም። አሁንም ይኁው ማስቸገሬን አልተውኩም። በዚያ ላይ እናንተም “ድፈር” ብላችሁኛል። ይሄው ደፍሬያለሁ።

ወደ ቁም ነገራችን እንመለስ። የተነካካው የሳጥኑ ቁልፍ ላይ ነው ወደ ትዝታ ጎራ ያልነው። እንቀጥል።

በአንድ ወቅት፡ ተስፋዬ ገብረአብ፡ አበበ በለው ከሚባል የሬድዮ ጋዜጠኛ ጋር “የቡርቃ ዝምታ” መጽሃፍን በተመለከተ ቃለ-ምልልስ አድርጎ ነበር። በዚያ ቃለ-ምልልስ ላይ አበበ በለው “የቡርቃ ዝምታ” ኦሮሞንና አማራን የሚያጋጭ መጽሃፍ መሆኑንና በመጽሃፉ ላይ የተለያዩ ነጥቦችን ከተስፋዬ ጋር ካነሱ በኋላ ተስፋዬ መልሶ ጥያቄ ጠየቀው። ቃል በቃል የተስፋዬ ጥያቄ “አበበ በለው፡ ኦሮምኛን ታውቃለህ?” የሚል ነበር። የጋዜጠኛ አበበ መልስም አጭር ነበር። “አላውቅም!።” መለሰ ተስፋዬ። “ችግሩ ያ ነው።” ብሎ ነገረው። በተጨማሪም ቋንቋውን ችሎ፡ የኦሮሞ ህዝብ ውስጥ ዞሮ የኦሮሞን ህዝብ ስሜት የማዳመጥ እድል ቢያገኝ በ “የቡርቃ ዝምታ” እንደማይበረግግ በሚያውቀው አማርኛ ነገረው። ከዚህ የምንረዳው ሃበሾች ኦሮሞን ግፍ ፈጸሙበት እንጂ አያውቁትም። አዛውንቱ እንዳሉት፡ ተስፋዬ በኦሮሞ ህዝብ ላይ የደረሰውን ግፍ ነካካው እንጂ መች ነካው። እኔም “ተስፋዬ ገ/አብና የፓንዶራው ሳጥን” ብዬ ስጀምር፡ በዚህ አጭር መልእክት እነዚያ የተከመሩ ግፎችን ለመንካት አይደለም። ያ፡ ራሱን የቻለ ትልቅ ፕሮጀክት ነው። ቢሆንም የኦሮሞ ምሁራን ማለት እነ ፕሮፌሰር መሃመድ ሃሰን፡ እነ ፕሮፌሰር አባስ ሃጂ፡ እነ ፕሮፈሰር አሰፋ ጃለታ፡ ከዚህ ቀደም ይህንን የፓንዶራ ሳጥን ከፍተው ነካክተዋል። መጽሃፍ ሳይጽፉ ራሳቸው መጽሃፍ የሆኑ እንደነ ዶ/ር ገመቹ መገርሳ ሲነካኳቸው የፓንዶራውን ሳጥን ከፍተው ይነካሉ። ከውጭ ደግሞ፡ የጆን ማርከኪስ፡ እና የፕ/ር አስመሮም ለገሰ መጽሃፍት ስለ ፓንዶራው ሳጥን በጣም ግዙፍ የሆነ ግንዛቤ ይሰጣሉ። የኔ አነሳስ፡ ግን ተስፋዬ ስለ ኦሮሞ በመጻፉ ከሚደርስበት ውግዘትና ርግማን አኳያ የተሰማኝን ለማለት ፈልጌ እንጂ ትልቁን ሳጥን በዚህ አጭር ሃተታ ላነሳ ፈልጌ አይደለም። እንደዚያ ከተግባባን እንቀጥላለን። ከላይ እንዳልኩት ዛሬ አማርኛ የራሱ ያደረገኝ ሰው ባልሆንም መጥፎ የምባል አይደለሁም። በአማርኛ የሚጻፈውን ማንበብ የጀመርኩት በተስፋዬ ስራዎች ባይሆንም ዛሬ ስራዎቹ የበለጠ እንዳነብ አድርገውኛል። የሆነ ሆኖ “የተነካካው የሳጥኑ ቁልፍ” በተስፋዬ ብእር ቢነካካ ብዬ ተመኘሁ።

ተስፋዬ ገ/አብና የፓንዶራው ሳጥን  

(አማን ሄደቶ ቄረንሶ)

ክፍል ሁለት

እንደ መንደርደሪያ

“ተስፋዬ ገብረአብና የፓንዶራው ሳጥን”1 በሚል ርእስ የቀረበው ሃተታ የተለያዩ ተዛማጅ ጉዳዮችን የሚዳስስ ነው። የተለያዩ ይዘት ያላቸው ንኡስ ርእሶች አሉት። ኢትዮጵያ እንዴት እንደተመሰረተችና የአመሰራረት ታሪኳ ያልተዘጋ ስለመሆኑ፡ ከተመሰረተች በኋላ የማን እንደነበረች፡ ዛሬስ የማን እንደሆነችና ከዚህ በኋላስ የማን መሆን እንደሚገባት፡ አሁን ባለችበት የምትቀጥል ከሆነስ ምን ልትሆን እንደምትችል ያትታል። በአንዳንድ ወገኖች ዘንድ የኦሮሞ ስም ሲነሳ ለምን ቁጣ እንደሚቀሰቀስ የሚገነዘበውን ያካፍላል። ያለፈውን የማይተው ወገኖች ያለፈውን እንድንተው ለምን እንደሚመክሩንም ይጠይቃል። ኢትዮጵያዊ ለመሆን የግድ የህዝቦች ማንነት መጥፋት እንደሌለበት ያነሳል። በተጭማሪም የጽሁፉ ባለቤት ኢትዮጵያ የተባለችው አገር እንድትጠፋ አይመኝም። ይህ ግን ማንነቱን (ኦሮሞነቱን) ሳትሸራርፍ እስካከበረችለት ብቻ መሆኑን በጽኑ ያምናል። “ኢትዮጵያ አገሬ ለዘለአለም ትኖሪያለሽ!” የሚለው ምኞታዊ መፈክር ኢትዮጵያን ምሶሶና ማገር ሆኖ ያኖራታል ብሎ በፍጹም አያምንም። የህዝቦች የነጻነት ትግልም ያጠፋታል የሚል ፍራቻ የለውም። ከምኞታዊው መፈክርና ከተጨቋኞች የነጻነት ትግል ባሻገር ግን “ኦሮሚያ ነን ባዮች! ኦጋዴን ነን ባዮች! እከሌ ነን ባዮች! ወኔው ካላችሁ ተዋግታችሁ የልባችሁን ሙሉት!”2 የሚል የኢትዮጵያ አንድነት አቀንቃኞች ሰፈር መፈክር በጣም ያስፈራዋል። በአለማችን ፈሪ ወይም ጀግና ተብሎ የሚታወቅ ህዝብ የለም፡ ሁሉም ጋ ሁሉም አለና። ሿሚውና ሻሪው፡ የሁሉም ጌታ ጊዜ ነው። ተመሳሳይ አባባሎች ኤርትራ አገር እንድትሆን ትልቁን አስተዋጽኦ ያበረከቱ ስለመሆናቸው ቆመን አይተናል። ተመሳሳይ መፈክሮች ከቀጠሉ ነገም ሌላ ቀን የማይሆንበት ምክንያት አይታይም። እሱንም ቆመን እንድናይ፡ የዘመናችን ብቸኛ የአገር ወዳዶች መንገድ እያስተካከሉ ነው። ምኒልክ በህዝቦች ላይ ካደረሰው ወንጀልና በደል ይልቅ ዛሬ በአንድነት አቀንቃኞ ሰፈር የምናየው ንቀትና የታሪክ ክህደት ጩኀት ያንን አገር እንጦሮጦስ እያወረደው ነው። እና፡ በዚህ መጣጥፍ በአሁኑ ወቅት የትልቁ የኢትዮጵያ ችግር ትንንሽ አካላት ማለትም ለትልቁ ችግር ግብኣት እየሆኑ ያሉት (ከላይ ያነሳሁት አይነት አባባሎች) ይነሳሉ። “የኤርትሪያውያን ሳቅ” የሚል አጭር ሃተታም በመጣጥፉ ተካቷል። በመጨረሻም፡ የኦሮሞን ስም በጥበበኛው ብእሩ በበጎ በማንሳቱ ሲወገዝ የኖረና “ከጠላቶቿ ጋር ኢትዮጵያን ሊያጠፋ ያበረ” ተብሎ ሲረገም ስለቆየውና እየተረገመ ስላለው ደራሲ ተስፋዬ ገብረአብ “ተስፋዬ ገብረአብና የፓንዶራው ሳጥን “ በሚለው ሃተታ እናሳርጋለን። ስንጀምር ግን፡ “የአለማችንን ምርጡን ቋንቋ የተማርኩት ከእናቴ ነው” በሚል ርእስ ነው፡ ተከታተሉኝ።

“የአለማችንን ምርጡን ቋንቋ የተማርኩት ከእናቴ ነው”

በመግቢያው ለመነካካት እንደተሞከረው፡ በኢትዮጵያ የሚኖሩ አማርኛ ተናጋሪ ያልሆኑ ህዝቦች ባለፉበት የዘመናት ሂደት በአማርኛ ቋንቋ የደረሰባቸው በደል ቀላል አልነበረም። ይህን ስንል ግን በምንም ይሁን በምን የተማሩት የአማርኛ ቋንቋ በፍጹም አልጠቀማቸውም ማለት አይደለም። ቋንቋ መሳሪያ ነውና ህዝቦች ይጠቀሙበታል። ይግባቡበታል። በተጨማሪም የሌሎችን ህዝቦች ቋንቋ ለማይናገሩ የአማርኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች መልእክቶቻቸውን ማስተላለፍ በመቻላቸው መልእክቶቻቸውን ማስተላለፍ ከማይችሉት ይሻላሉ ብዬ አምናለሁ። ነገር ግን፡ ከአማርኛ በስተቀር ሌሎች የአገሪቱን ቋንቋዎች የማይችሉ፡ የገዢዎች መዘምራን የነበሩና ዛሬም ለዚያው የሚታገሉ ወገኖች ሌሎች በአገሪቱ የሚነገሩ ቋንቋዎችን አለማወቃቸው የጠቀማቸው አይመስለኝም። ምክኒያቱም አማርኛን ለማያውቁ የዚያ አገር ህዝቦች መልእክቶቻቸውን ሊያስተላልፉ አይችሉም ነበርና። ያ ችግር ዛሬም አብሯቸው አለ። የተቀየረው ዘመን ብዙ ነገሮችን የቀየረ ከመሆኑ አንጻር ደግሞ ችግሩን የበለጠ አክብዶታል። በሌላ በኩል ማንኛውንም ቋንቋ ማወቅ አይጠቅምም ይሆናል። እንደማይጎዳ ግን አፌን ሞልቼ መናገር እችላለሁ። የሚጎዳ ከሆነ ግን (በኛው አገር ሲሆን እንደነበረው) ህዝቦች ህግ ፊት ቀርበው፡ በማያውቁት ቋንቋ ተዳኝተው ፍትህ ሲያጡ ነው። ያ ቋንቋ ሌሎችን ቋንቋዎች ለማጥፋት ከሰራ ነው። ህዝቦች በሚችሉት ቋንቋ ትክክለኛ ስሜታቸውን እንዳይገልጹ የስነልቦና ጫና በመፍጠር ጭምር በአደባባይ እንዳይነገር መከልከል ነው። ደራሲ ተስፋዬ ገብረአብ “የስደተኛው ማስታወሻ” በሚል ርእስ ባሳተመው መጽሃፉ፡ “ጫልቱ እንደ ሄለን” በሚለው ንኡስ ርእስ፡ በዚያ አገር ይደርሱ የነበሩ በደሎችን በጫልቱ ሚዳክሳ (Caaltuu Midhaksaa) በኩል በተባ ብእሩ አስነብቦናል። ጫልቱ ላይ የደረሰው መከራ (የቋንቋን ተጽእኖ ጨምሮ ማለት ነው) እስከ ህይውቷ ፍጻሜ የተከተላት ነበር። የዚህ ጽሁፍ ጸሃፊ ከላይ በመግቢያው ካነሳው ሌላ “የጫልቱ ሚደክሳን ያህል ከባድ አይደለም” ሊባል የሚችል ሌላም (የአማርኛ ቋንቋ ተጽእኖ) ገጠመኝ ነበረው። ገጠመኙ የቋንቋን ተጽእኖ የሚያሳይ ሲሆን የሆነው በደርግ ዘመን ነበር። ልጁ በ6 አመቱ ት/ቤት አንደኛ ክፍል ይገባል። እንደሚታወቀው በዘመኑ ተማሪዎች ክፍል ውስጥ ስማቸው የሚጠራው በቁጥር ነበር። በመጀመሪያ ትምህርት ከመጀመራቸው በፊት የሚጠሩበት ቁጥር በአማርኛ ይነገራቸዋል። በክፍል ውስጥ ወደ 87 ከሚሆን ተማሪ የዚህ ልጅ የክፍል ቁጥር 34 ነበር። አማርኛን የማያውቀው ይህ ልጅ “34 ቁጥሩ” ከነ አራት፡ አስራ አራት፡አርባ አራት፡ ሃምሳ አራት ወዘተ ጋር ተምታቶበት ሲጠራ “አቤት” ሳይል ይቀራል። መምህሩ ለአራት ቀናት በቁጥሩ ጠርተው ሲያጡት በአምስተኛው ቀን በስሙ ለመጥራት ይሞክራሉ። የሚገርመው ስሙም ሲጠራ ተደናገረ። ስሙ “ጉተማ /Gutama/” ነበር። እሱንም ቀይረው “ከተማ” ብለው የበለጠ አደናገሩት። እናም “ከተማ” ተብሎ ሲጠራ ስሙ ስላልሆነ ዝም አለ። መምህሩ ለአራት ቀናት የት እንደነበረ ብቻ ሳይሆን ሲጠራ ለምን “አቤት” እንዳላለ በማያውቀው አማርኛ ያምባርቁበታል። መልስ አልነበረም። አፉን በፈታበት ቋንቋ ቁጥር መለየት የማይችል ልጅ አልነበረም። በሚያውቀው ቋንቋ ቢጠየቅ “ስሜ ከተማ ሳይሆን ጉተማ ነው” ብሎ መመለስ የማይችል ልጅም አልነበረም። በማያውቀው ቋንቋ የተጠየቀውን ባለመመለሱ ግን ተገረፈ። አልቅሶም ዝም ይላል። በኋላም 34 ቁጥሩን ጠብቆ አቤት እንዲል አሁንም በዚያው በአማርኛ ከማስጠንቀቂያ ጋር ይነገረዋል። ያች የተረገመችዋ 34 ቁጥር ከዚያ በኋላም ማምታታቷ አልቀረም። ልጁ ግን እነኛን አራቶች መለየት ባይችልም በሚቀጥለው ቀን ላለመገረፍ በልጅነት አእምሮው መላ ዘየደ። አራትና የአራት ዘሮችን (አራትን፡ አስራአራትን፡ ሃያአራትን፡ አርባአራትን፡ ሃምሳአራትን…) በሙሉ ጠብቆ አቤት ሊል ወሰነ። በመሃል ያች መዘዘኛዋን ቁጥር አግኝቶ ከመመታት ይድናልና። ለሶስት ቀናት ችግሩን በዚያዉ ዘዴ ከተወጣ በኋላ በአራተኛው ቀን ተያዘ። “ይሄ ልጅ ሁሉንም ቁጥር አቤት ይላል” ብለው አማርኛ ተናጋሪ ልጆች ጠቆሙት። ዛሬም ግርፍ ሆነ። በቃ! የዚያ ልጅ የትምህርት አለም እዚያ ላይ አከተመ። ልጁ ወደ ት/ቤት እንዲመለስ በቤተሰብ ቢገደድም አሻፈረኝ አለ። ወደ /ቤት እንዲመለስ በቤተሰብ የተገረፈው ግርፍ ምናልባትም ት/ቤት ከተገረፈው ይበልጥ ነበር፡ አልተሳካም እንጂ። በርግጥ ነገሩ የሚያስቅና ቀላል ሊመስል የሚችል ነው። ነገር ግን ቢማር፡ ቢያንስ በኑሮው የተሻለ ሰው ይሆን ይችል የነበረ ልጅ የማያውቀው ቋንቋ ባደረሰበት ተጽእኖ በምናውቃት አገር /ኢትዮጵያ/ አፈር ገፊ /ገበሬ/ ሆኖ ቀረ። (ልጁ የዚህ ጽሁፍ ጸሃፊ ወንድም ነው። ሁነቱ አሳዛኝ ቢሆንም ዛሬም ድረስ በቤተሰብ ውስጥ ከትውስታ መሳቂያዎች አንዱ ነው።) የህዝቦችን ህይወት ያበላሹ፡ ከዚህና ከ “ጫልቱ እንደ ሄለን” የከፉትን ብዙ ማንሳት ይቻላል። ተስፋዬ ገብረአብ ከፓንዶራው ሳጥን ግፎች አንዷን ሰበዝ መዞ፡ከላይ ያነሳሁትን ማለት ”ጫልቱ እንደ ሄለን” ን አቅርቦልን ነበር። ይህ ጸሃፊም፡ በዚህ አጋጣሚ፡ “የስካር መንፈሱ ፊርማ” በሚል ርእስ አንዷን ከፓንዶራው ሳጥን መዞ ወደፊት ሊያቀርብላችሁ ቃል ይገባል።

በሌላ በኩል፡ ማንኛውም የሰው ልጅ ከየትኛውም ቋንቋ በላይ የሚመቸው አፉን የፈታበት ቋንቋ ነው። አፉን የፈታበት ቋንቋ ከምንም ይበልጥበታል። ይህን ስንል ግን ሌላውን ቋንቋ ይጠላል ማለት አይደለም። ነገር ግን በኛ አገር አማርኛ ተናጋሪ ያልሆኑ ህዝቦች አማርኛን ትተው የእናት አባቶቻቸውን ቋንቋ ሲጠቀሙ፡ በአማርኛ ቋንቋ ጥላቻነት ይፈረጃል። አንዳንዴ፡ በጠባብነትም ያስፈርጃል። በርግጥ ህዝቦች አፋቸውን ባልፈቱበት የአማርኛ ቋንቋ ትክክለኛ ስሜታቸውን ማስተላለፍ ሳይችሉ ሲቀሩ “ተብታባ” እየተባሉ ሲሰደቡ መኖራቸውና በአማርኛ ሌሎችን ቋንቋዎች ለማጥፋት ሲሰራ የኖረው በደል በቋንቋው ላይ የራሱን ተጽዕኖ ማሳረፉ ባይቀርም ህዝቦች የእናት አባቶቻቸውን ቋንቋ አጥብቀው የሚፈልጉት ግን የአማርኛን ቋንቋ ስለሚጠሉ አይደለም። እውነተኛ ስሜታቸውን መግለጽ የሚችሉት አፋቸውን በፈቱበት ቋንቋ በመሆኑ እንጂ። ልጅት ነበረች አሉ፡ በአንድ ወቅት። “የአለሙን ምርጥ ቋንቋ የተማርሽው ከማነው?” ስትባል “የአለማችንን ምርጡን ቋንቋ የተማርኩት ከእናቴ ነው” አለች ይባላል። በሚቀጥለው ክፍል ሶስት “ከትክክል በላይ የሆነ አባባል” በሚል ርእስ እንገናኛለን።


  1. የ “ፓንዶራ ሳጥን” ትርጉሙ ሰፋ ያለ ቢሆንም፡ ስናሳጥረው ፡አስቀያሚ ነገሮችን አጭቆ የያዘ እቃ ምሳሌ ነው። በዚህ ሃተታ ደግሞ የፓንዶራ ሳጥን የሚወክለው ኢትዮጵያን ነው።
    2. “ኦሮሚያ ነን ባዮች … የሰላዮች ትንቅንቅ” መጽሃፍ፡ ደራሲው ንጋቱ ክፍሌ፡ እ.ኢ.አ. ነሃሴ፡ 1998.


ተስፋዬ ገ/አብና የፓንዶራው ሳጥን 

አማን ሄደቶ ቄረንሶ 

ከትክክል በላይ የሆነ አባባል

እ.አ.አ. 1991! ደርግ በወደቀበት ዘመን! ዛሬም የሰዉ ህይወት የማይበላ ስረዐት በኢትዮጵያ ምድር ባይፈጠርም፡ የዛሬ ሃያ ሶስት አመታት ገደማ፡ ሰው በላው የደርግ ስረዐት በመወገዱ ህዝቦች የሰላም አየር መተንፈስ የቻሉበት ወቅት ነበር። ለዘመናት ታፍነው የነበሩ ህዝቦች የተካደ ማንነታቸውን መልሰው ያገኙበት ወቅትም ነበር። ለውጡ ለዘመናት የቆዩ የህዝቦችን ጥያቄዎች እስከተወሰነ ደረጃ የመለሰም ነበር። በራስ ቋንቋ የመናገር፡ በራስ ባህል የመኩራትና ማንነትን የመግለጽ መብቶች የሚደነቁ ባይሆኑም የሚናቁ አልነበሩም። ለዘመናት የኖረው የዚያ ምድር ችግር ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ የሚፈታ መስሎ ነበር። በወቅቱ የደርግ ስረዓትን የተካው ወያኔ ኢህአዲግ ከሁሉም በላይ ዴሞክራሲያዊ አስተዳደርን ለማስፈን ምሎ የሚገዘት የነበረ በመሆኑ ብዙ ተስፋ ተሰንቆ ነበር። አዎን! ወያኔ/ ኢህአዲጎች የተራቡ አንበሶች ከመሆናቸው በፊት ለዘመናት ሲጨቆኑ ለኖሩ ህዝቦች የተሻሉ መስለው ነበር። ነገር ግን በጠመንጃ ያገኙትን ስልጣን ዴሞክራሲ ለተባለው ቀልድ እንደማያስረክቡና ማስረከብም እንደማይችሉ ለሁሉም ቃል ገቡ። እንኳን ለሃገሪቱ ችግሮች መፍትሄ መስጠትና የተጠበቀው የህዝቦች ነጻነትም መንፈቅ ሳይሞላን የውሃ ሽታ ሆኖ ቀረ። ቃሉም ቃል እንደሆነ ዛሬ ደረስን። ህዝቦች ከአንዱ ጨቋኝ ወደ ሌላ ጨቋኝ ተሸጋገሩ። መንግስት ማፍያ ገዳዮችን በመዋቅሩ ውስጥ አስመሸገ። ዛሬም እንደመሸጉ ነው። አልሞ ተኳሽ ገዳዮች ከደርግ የሚብሱ እንጂ የሚያንሱ አልነበሩም፡ ዛሬም አንደነበሩ አሉ። ባጭሩ ጉልቻዉ ተለወጠ፡ እሳቱ እንዳለ ሳይነካ ተቀመጠ። የእስር ቤት በር ጠባቂዎች ተቀየሩ፡ እስር ቤቶች መታደስ ጀመሩ። ዛሬም ይታደሳሉ። የእስር ቤት በሮች ከአገሪቱ ድንበር በላይ ይጠበቃሉ። ይህ የአገሪቷን ህዝቦች በጠላትነት የመፈረጅ፡ እንደ ውጭ ጠላት የመፍራትና የመጠበቅ ስራ ደግሞ ዛሬ አገሪቷን እየገዛ ባለው ወያኔ/ኢህአዲግ የተጀመረ እንዳልሆነ ይታወቃል።

በአንድ አገር የሚፈጠሩ ችግሮችም ሆኑ በህዝቦች መካከል የሚከሰቱ አለመግባባቶች በአብዛኛው የአስተዳደር ብልሹነት ውጤቶች ናቸው። እነዚህ ችግሮችና አለመግባባቶች ደግሞ ለሰላም መደፍረስ፡ ለህይወትና ንብረት መጥፋት መነሻ ምክንያቶች ሆነው ባለማችን ለዘመናት ኖረዋል። ዛሬም አሉ። ይሁንና ብዕርተኛው የኦሮሞ ብሄረተኛ ሞቲ ቢያ በአንድ ወቅት እንዳለው ‘ባለንበት ዘመን ጤናማ አመለካከቶች በተለያዩ የአለማችን ክፍሎች እየጎለበቱ ያሉ ቢሆንም ወደ ኋላ ቀርተው በዘመናት ግፊት ከመጣው ለውጥ ፊት ቆመው የሚጨቃጨቁ ወገኖች ዛሬም በሽበሽ ናቸው።’1

እና በ19ኛው ክ/ዘ መጨረሻ አካባቢ በግፍ የተመሰረተችውን ኢትዮጵያን እያስቸገራት ብቻ ሳይሆን ሊያጠፋትም ያለው የወያኔ/ ኢህአዲግ የአስተዳደር ብልሹነትና የግፍ አገዛዝ ብቻ አይደለም። ኢትዮጵያ በህዝቦች መፈቃቀድ ላይ የተመሰረተች አገር አለመሆኗም አይደለም። በአመሰራረቷ ሂደት በህዝቦች ላይ የተፈጸመው ግፍ እስከዛሬም አለመቆሙ ብቻም አይደለም። አገሪቱ የተመሰረተችበትን አዳፋ ታሪክ በስሙ መጥራት የለመቻል ችግር ብቻም ሳይሆን በህዝቦች ላይ የተፈጸሙ ዘግናኝ ግፎችን እንደ ጀግንነት የሚቆጥሩ፡ እንደቅዱስ ስራየሚሰብኩ፡ ካልሆነም ለመካድ የሚሞክሩና በህዝቦች ማንነት፡ መብትና ነጻነት የሚያላግጡ ወገኖች ፖለቲካ በአሁኑ ጊዜ ከፍተኛውን ሚና እየተጫወተ ነው።

በንጉሱ ዘመን ጠቅላይ ሚኒስትር የነበሩት ጋሽ አክሊሉ ሃብተወልድ ኦሮሞን ቢያንስ በአንድ ክፍለ ዘመን ወደ ኋላ አስቀርተው መምራትና የህዝቦችን ማንነት ጨፍልቀው የአማራን ማንነት ለመፍጠር ይመኙ እንደነበረ አንዳንድ ሰዎች እንደሚሉት ፈጥረን የምናወራው ሳይሆን ከአንደበታቸው የወጣ የግላቸው ምስጢር ነበር። ለሚያምኑት ሰው የሚያዋዩት የነበረ የአገር ጉዳይ!

በንጉሱ ዘመን በትምህርት ሚኒስቴር ሚኒስትር የነበሩት የአቶ ተድላ ሃይሌ አባት፡ ጋሽ ሃይሌ ጸዳሉ የኦሮሞን ማንነት በአማራ ውስጥ ለማቅለጥ ተግተው ሲሰሩ የነበሩ ነበር። ለዚህም ልምድ ለመቅሰም ወደ ፈረንሳይና ቤልጂየም ሲመላለሱ በነበረበት በዚያ ዘመን(ወደ በኋላ ዝሆኑን መግደሉ ባይሳካላቸውም)ወደ እንግሊዝም ጎራ ብለው ጆርጅ ኦርዌል እንግሊዞች በህንዶች ላይ ይፈጽሙ የነበረውንና “Killing the Elephant” ብሎ የጻፈውን ሳያነቡ እንዳልቀሩ እንገምታለን። እኚህ የኢትዮጵያን ቀደማዊነትና አንድነት ለማጽናት የአረመኔዎችን ቋንቋዎች በህግ አግደውና አስወግደው ግእዝና አማርኛ በአገሪቱ እንዲነግሱ ይሰሩ የነበሩ ሰው ነበሩ። ይሄም የጥቂት ጠባቦች የፈጠራ ስራ ቢባል አንገረምም። እና ዛሬ በህዝቦች መብትና ነጻነት የሚያላግጡ ወገኖች የነ ጋሽ አክሊሉ፡ የነ ሃይሌ ጸዳሉ እና የልጃቸው የነ ልጅ ተድላ ሃይሌ መዘምራን ናቸው። ይሁንና “የህዝቦችን ማንነት ማጥፋት” የሚለው የነ ጋሽ አክሊሉ ውጥን በዘመኑ ሊሆን የሚመስል ሆኖ ሊሆን ይችላል። ነገር ግን እነ ጋሽ አክሊሉ በሚቻል ዘመን ያልቻሉትን የዛሬዎቹ ልጆች ወይም የልጅ ልጆች በማይቻልበት ዘመን ዛሬ ሲሞክሩት ያሳዝናል።

የሆነው ሆኖ ያ “የአንድ ብሄር፡ የአንድ ቋንቋ፡ ያንድ ባህል: ያንድ ማንነቱ” የፖለቲካ ቅኝት የመጨረሻው መጨረሻ የደርግ ስረአት ነበር። ደርግ በመውደቁ ለዘመናት ሲያቀነቅኑት የነበረው የአሃዳዊው ስረዓት ጀርባም አብሮ ተመታ። አቀንቃኞቹ ግን አላረፉም። በርግጥ “አርፈው ይቀመጣሉ” ብሎ ያሰበም አልነበረም። ለዘመናት በጠመንጃ ሊያጠፉ ያልቻሉትን የህዝቦች ማንነት በብዕራቸው ቆፍረው ሊቀብሩ የደርግን መለዮ አውልቀው ጥለው በጓሮ በር ዞረው ሲመጡ ግን የተሸወደ አልነበረም። በርግጥ አካሄዳቸውም የሚሸውድ አይነትአልነበረም። የተለመደው “የአባቶች አደራ” መፈክራቸውና 3001 የማይሞላው “የ3000 ዘመናት” ትረካቸው ለማንም ግልጽ ነበር። እያወቀ የሚያምታታ ብቻ ሳይሆን ሳያውቅ የምምታታም ሳይቀር “የጎሳ ፖለቲካ አገር አመሰ” እያለ የጋዜጣና መጽሄት ላይ ጩኅቱን ተቀላቀለ።

እዚህ ጋ ቆም ብለን “ጎሳ” የሚለውን ቃል እንመልከት። ቃሉ የተወሰደው ከኦሮምኛ ቋንቋ ነው። ትርጉሙም ከኦሮሞ ህዝብ በጣም ንኡስ የሆነ የህብረተሰብ ክፍል ነው። ስለ ቃሉ ትርጉም የበለጠ ግልጽ ለማድረግ ከሁለቱ የኦሮሞ የዘር ግንዶች (ቦረናና ባሬንቱ /Booranaa fi Bareentuu) ስንነሳ እንደሚከተለው ይሆናል። በኦሮሞ ሁለቱም (ቦረናም፡ባሬንቱም) ጎሳ አይደሉም። ለምሳሌ መጫና ቱለማ የቦረና ቅርንጫፎች ናቸው። እነሱም ጎሳ አይደሉም። እነ ባሬንቱ እነ አርሲን፡ እነ ኢቱንና፡ ወሎ የመሳሳሉትን ያቅፋል። እነሱም ጎሳ አይደሉም። አሁንም የአንዱን ጫፍ ስበን እንይ። አርሲ ሁለት ልጆች አሉት። ሲኮ እና ማንዶ (Sikkoo fi Mando) ተብለው የሚጠሩ። እነዚህም ጎሳ አይደሉም። አሁንም ይወርዳል። የሲኮ ልጆች አምስት ናቸው። ሻናን ሲኮ (አምስቱ የሲኮ ልጆች /hanan sikkoo) በመባል ይታወቃሉ። ማንዶ ሰባት ልጆች አሉት። ሰባቱ መንዶዎች (torban Mandoo) ይባላሉ። እንግዲህ በኦሮምኛ ቋንቋ፡ የሲኮና የማንዶ ልጆችም ሳይሆኑ ከዚያ በታች ያሉት ልጆቻቸው ወይም የልጅ ልጆቻቸው ናቸው ጎሳ ተብለው ሊጠሩ የሚችሉት። የቃሉ ትርጉም “የጦቢያ ልጆች” ማለት የፈለጉትን ባይገልጽም እነሱ ዘንድ ኦሮሞም፡ ትግሬም፡ ሶማሌም፡ ጎሳ ናቸው። የሚገርመው ግን እነዚህ ሰዎች ሌሎችን ህዝቦች “ጎሳ” ብለው የሚጠሩትን ያህል የአማራን ህዝብ “ጎሳ” ሲሉ ብዙ አናይም። ነብሱን ይማረውና ጥላሁን ገሰሰ በሞተበት ወቅት በማንነቱ ላይ ኦሮሞና አማራ ተወዛግበው ነበር። ኦሮሞች፡ ጥላሁን እናቱ ከመጀመሪያ ባሏ፡ ከአባቱ ስትለይ፡ ገሰሰ ንጉሴ የሚባል ሰው አግብታ ተቀየረ እንጂ ትክክለኛ ስሙ “ደንደና አያኖ ጉደታ” እንደነበረ ማስረጃ እየጠቀሱ ይከራከራሉ። በአንጻሩ አማሮች ጥላሁን፡ ገሰሰ፡ ንጉሴ፡ የኋላዬ፡ ዘ ብሄረ ቡልጋ፡ ብለው ወደ ሰሜን ይወስዱታል። ታድያ በወቅቱ “ዘ ብሄረ ቡልጋ” የሚለው ስም የገረመው አንድ ኦሮሞ “ሌሎች ብሄር ብሄረሰቦች ወደ ጎሳ በወረዱበት እንዴት እንዴት ሆና ቡልጌ ብሄር ሆነች?” ሲል ጠይቆ ፈገግ አሰኝቶን ነበር። እነዚህ የኢትዮጵያ ብሄረተኞች (በቅንፍ ሳይሆን በሽፍን የአማራው ብሄረተኞች) የአማራን ስም ጎሳ ብለው አይጠሩም። ይህን ስንል ግን በጣም የጨከኑ የሉም ማለት አይደለም። አልፎ አልፎ እንሰማቸዋለን። ቁም ነገሩ ግን “ለምን ራሳቸውን ጎሳ ብለው አልጠሩም?” ሳይሆን ለራሳቸው የማይፈልጉትን ለምን ሌላውን ይጠሩበታል ነው። ለነገሩ እነሱ ሌላውን መች በስሙ ጠርተው ያውቃሉ። ስራቸው መለጠፍ ነው። በርግጥ አያቶቻቸውና አባቶቻቸውም ኢትዮጵያን የፈጠሩት (ዛሬ ዛሬ ባይበጃትም) በዚሁ ልጠፋ አይደል!! ከጠመንጃው በተጓዳኝ ጨካኝ! አረመኔ! ያልሰለጠነ! እያሉ። የሚያሳዝነው፡ የነዚያ አያቶችና አባቶች የሆኑት የዛሬዎቹ የልጅ ልጆችና ልጆች የዘመኑን ቅኝት ማወቅ ተስኗቸው በዚያው ልጠፋ አገሪቱን ለማኖር መሞከራቸው ነው።

ወደ ደርግ ዘመን ውድቀት ድራማቸው እንመለስ። በወቅቱ ስለተጨቋኝ ህዝቦች መብት ደግ እንዲያወሩ ባይጠበቅም ሌላው ቀርቶ ወያኔ/ኢህአዲግ እንደ ዲሞክራሲ ማሳያ ወስዶ ህዝቦችን የሚያጭበረብርበትን ሽርፍራፊ መብቶች እንኳን መቀበል አቃታቸው። ብእራቸውንና ምላሳቸውን አሹለው በወቅቱ ነጻ ፕሬስ የተባለውን መድረክ ለማጣበብ ጊዜ አልወሰደባቸውም። መፈክራቸው ያገር አንድነት ነበር። የሃገርን አንድነት ጥቅም አለነሱ የሚረዳ የሌለ ያህል ጮሁ። በርግጥ ዛሬም ይጮሃሉ። ጩኅታቸው ለእውነተኛው የአገር አንድነት ከማሰብ ሆኖ ቢሆን ኖሮ ክፋት አልነበረውም። ዞር ብሎ ላስተዋለ ግን የነሱ አንድነት ሌላ ነው። የአንድ ህዝብ፡ የአንድ ቋንቋ፡ የአንድ ባህልና የአንድ ብሄር አገር! የነሱ የበላይነት የነገሰበት አንድነት! የነ ጋሽ አክሊሉ ሃብተወልድ ፍልስፍና! የነ ጋሽ ተድላ ሃይሌ ህልም!

ስለዚህ ሲደሰኩሩ ደግሞ ያኔ ብቻ ሳይሆን ዛሬም ሁሉም የሚያምናቸውና የሚቀበላቸው ይመስላቸዋል። ወይንም ደግሞ ይመስላሉ። እርግጥ በአንድ ወቅት፡ ይናገሩ የነበረውን ያለምንም ማንገራገር እንዲቀበል የሚያስገድዱት ትውልድ ነበር። አንድ ዘመን ሰብስበው አስገብተው ከኋላ ቆልፈውብንም ነበር። ህዝቦች ዛሬም በሌላ አሳሪ እጅ ቢሆኑም ከነሱ እስር ቤት ወጥተዋል። ዛሬም በነሱ እስር ቤት ያለ የጠፋ በግ ባይጠፋም ህዝቦች የነሱን እስር ቤት ለቀዋል። እስረኞቹ ከእስር ቤቱ መውጣታቸው ብቻ ሳይሆን የእስር ቤቱን ቁልፍም በተወሰነ ደረጃ ጨብጠዋል። ዛሬ ትላንት ሊሆን ይችላል። የጊዜ ሂደት ግን በአንድ አቅጣጫ ብቻ ነው። ወደ ኋላ አይቆጥርም። እናም ትላንት ዛሬ ሊሆን አይችልም። ያ ብቻም አይደለም። ዘመኑም ተቀይሯል። ጊዜው ደርሶ፡ ሲሰሩ የኖሩት ግፍ ከውስጥ ወደ ውጭ መገልበጥ ጀምሯል። ተስፋዬ ገ/አብ ላይ የሚዘምቱት ያን፡ ከውስጥ ወደ ውጭ መገልበጥ የጀመረውን፡ በጣም ትንሹን ስእል በቋንቋው አሳያቸው። በቃ! “ተስፋዬ ገ/አብ የሚባል የኢትዮጵያ ጸር ለያንዳንዱ ኦሮሞ ጠመንጃ አድሎ አማራ ላይ አሰማራ!” የሚል ፈሊጥ ተነዛ። የተስፋዬን እውነት ፈላጊ ጥበበኛ ብእር እንፈልጋለን። እናደንቃለንም። ከዚህ በኋላም የተደበቁ እውነቶችን ፈልፍሎ አውጥቶ ለአንባቢ እንደሚያቀርብ እናምናለን፡ እንጠብቃለን።

አውቀው ለሚያምታቱትም ሆነ ሳያውቁ ለሚምታቱት፡ ማለት የምንፈልገው ግን ኦሮሞ ለነጻነቱ መታገል የጀመረው የቡርቃ ዝምታን አንብቦ አለመሆኑን ነው። በ “ጫልቱ እንደ ሄለን” ታሪክ ወደ ዱላ የሚሮጥ ህዝብ አይደለም። ኦሮሞን ሊያነሳሳው የሚችለው ያለፈው ክፍ ታሪክ ሳይሆን የዚያ ክፉ ታሪክ አምላኪ ዘማሪ ነው። እነዚህ ወገኖች ባለፉት ዘመናት ቅድመ አያቶቻቸውና አባቶቻቸው በህዝቦች ላይ በሰሩት ግፍ ብቀላ ይፈጸምብናል ብለው መፍራት አልነበረባቸውም። ምኒልክ በሰራው ግፍ ልጆቹ ወይም የልጅ ልጆቹ ይጠየቁ የሚል ኦሮሞ የለምና። በራሱ እግር የሚሄድና በምኒልክ ጭንቅላት የሚያስብ በርግጥ መፈራት አለበት። የቴዲ አፍሮ “ቅዱስ ጦርነት” ልብ ይባል! “ስሜታዊነት በሩን ሲከፍት ምክንያታዊነት በሩን ቆልፎ ገብቶ ቁጭ ይላል።” ያለው ማን ነበር? በርግጥ መጽሃፍ እንጂ ስሜት ይለበድ ይሆን?

እንቀጥል። “ያጣነውን የበላይነት መልሰን ልንቀዳጅ ህልም አለን!” ብለው እስኪነግሩት የሚጠብቅ በግ ዛሬም ባናጣም የሚሰጠውን ሳያኝክ የማይውጥ ብቻ ሳይሆን ሳያይ የማያኝክ ትውልድም ተፈጥሯል። የኛዎቹ ብቸኛ የአገር ወዳዶች ግን ይሄን አይረዱም ወይም ለመረዳት አልፈለጉም። ዛሬም እዚያው ቆልፈውብን በነበረው ቤት ውስጥ ያለን ይመስላቸዋል።ወይም ያስመስላሉ። አሮጌ ቁልፍ ይዘው፡ ባዶ ቤት በራፍ ቆመው፡ ብዙ የአለማችን አገሮች አመሰራረት ሰላማዊ ሂደት የልነበረ በመሆኑ የኢትዮጵያን አመሰራረትም በዚያው አይን እንድናይ ብዙ ምሳሌ እየጠቀሱ ይነግሩናል። ይሄን እኛም እንገነዘባለን። የምንለያየው ግን አብዛኛዎቹ የአለማችን አገሮች የተመሰረቱበትን አዳፋ ታሪክ በትክክለኛ ስሙ በመጥራትና እንደማስተማሪያም በመጠቀም ለህዝቦች ሰላማዊ ግንኙነትና አብሮ መኖር ጥሩ መሰረት መጣላቸውና እነሱ ከዚህ በተቃራኒ መቆማቸው ነው። ለምሳሌ፡ የዛሬዋ የአለም ቁንጮየአሜሪካ አመሰራረት በጣም! በጣም! ዘግናኝ በሆነ የታሪክ ሂደት ውስጥ ያለፈ ስለመሆኑ እኛም አንበናል። በቀይ ህንዶችና በጥቁሮች ላይ የተሰራው ኢሰብአዊ ድርጊት በጣም የሚሰቀጥጥ ነበር። ይሁንና ዛሬ ያለው የአሜሪካ ትውልድ ያንን መጥፎ ታሪክ ለመደበቅና ለመካድ መከራውን ሲያይ አናይም። እንዲያውም ተማሪዎች በነባር ህንዶች ላይ የተፈጸመውን “Trail of Tears” በጥቁሮች ላይ የደረሰውን “Good By Tom” እና የመሳሰሉትን ዘግናኝ ዶክመንታሪ ታሪኮች ክፍል ውስጥ ቁጭ ብለው ይመለከቱታል። “Twelve Years Slave” የመሳሰሉ ፊልሞች ዛሬም ተሰርተው ይወጣሉ። እነዚህ ያለፉ መጥፎ ታሪኮቻቸው እንዳይደገሙ ቀጣይ ትውልዶች መማር ያለባቸው የሰላምና የአብሮ መኖር ዋስትና መሰረቶች መሆናቸውን አጥብቀው ያምኑበታል። ያ ብቻም አይደለም። ተማሪዎች እነዚህን ታሪኮች ክፍል ውስጥ ቁጭ ብለው ከተከታተሉ በኋላ ምን እንደሚሰማቸው እንዲጽፉ ወይም እንዲናገሩ ይጠየቃሉ። እነዚህን ታሪኮች በመንተራስ የመመረቂያው የጥናት ወረቀት (research paper) እንዲያዘጋጁ የቤት ስራ ይሰጣቸዋል። በሂደቱ ግን ለተፈጸሙ ለነዚያ ግፎች የዛሬን ትውልድ ተጠያቂ የሚያደርግ እብድ አይኖርም። ሁሉንም የሚያስማማ ጠንካራ ህግም አላቸው። ባለፉት ዘመናት ለተፈጸሙ ግፎች ማረጋገጫ /justification/ የሚሰጥ ካለ በህግ ይጠየቃል። ከላይ እንዳልኩት የኛ አገር አስተምህሮ ከዚህ ይለያል። የህዝቦችን ማንነትና መብት ላለመቀበል ብቻ ሳይሆን ለማጥፋት የሚታገሉ የኛዎቹ “ብቸኛ አገርወዳዶች” ትላንትም ሆነ ዛሬ ለዚያች አገር ችግር የሚያቀርቡት መፍትሄ ከወያኔ/ አህአዲግ ያልተሻለ ብቻ አይደለም። በህዝቦች ትግል የተገኙ አንጻራዊ መብቶችን ለመቀልበስ ከማለም ባሻገር በአያቶቻቸውና በአባቶቻቸው በህዝቦች ላይ ለተሰሩ ግፎች ከተቻለ ጥሩ ስም ለመስጠት፡ ካልሆነ ለመካድ፡ ካልተመቸም ማረጋገጫ /justification/ ለመስጠት የማይምሱት ጉድጓድ የላቸውም። በዚህም አያቆሙም። የግፈኞችን ስራ እንደ ጀግንነት ይሰብኩናል። “ምኒልክ ኢትዮጵያን አንድ ያደረጉ ጀግና! ያካሄዱት ጦርነት ቅዱስ” እየተባለ በጨካኞች በፈሰሰው ደምና በጠፋው የሰው ልጅ ህይወት ዛሬም እንደሚላገጠው ማለት ነው። የነዚህን ወገኖች ፖለቲካ ባስታወስኩ ቁጥር ትዝ የሚለኝ አንድ አባባል አለ። አባባሉን ማን እንዳለው አላስታውስም። ማንበቤን ግን አልረሳም። አባባሉ ግን ከትክክል በላይ ነው። “ኢትዮጵያን የሚያጠፋት የጭቁን ህዝቦች የነጻነት ትግል ሳይሆን የአንድነቷ አቀንቃኞች ፖለቲካ ነው።” በርግጥ እነዚህ ወገኖች የህዝቦችን ተፈጥሮአዊ መብቶች መጨፍለቅ የቻሉት እንዴት ነበር? እንዴትስ ተሳካላቸው? ብቻቸውን ነበሩ? ዛሬ ያለውን ጨካኝ ገዢ ጨምሮ በህዝቦች መብቶች ሲያላግጡ ከነማን ጋር ነበሩ /ናቸው? “የጠፉ በጎችና የትሮይ ፈረሶች” በሚል ርእስ የምንቀጥለው ይሄን ይዳስሳል።

  1. ኦሮሚያ፡ የተደበቀው የግፍ ታሪክ፡ ወልደዮሃንስ ወርቅነህና ገመቹ መልካ፡እአአ 1992 የተጻፈ።


ተስፋዬ ገ/አብና የፓንዶራው ሳጥን 

(አማን ሄደቶ ቄረንሶ)

                                        የጠፉ በጎችና የትሮይ ፈረሶች

ኦሮሞም ሆነ በሃገሪቱ የሚገኙ ሌሎች ተጨቋኝ ህዝቦች እንዴት በግፈኞች እጅ እንደወደቁና ዛሬም በተመሳሳይ ጭቆና ስር ስለመቆየታቸው ሳስብ ሁለት ታዋቂ የአለማችን የስነ ጽሁፍ ውጤቶች ይታወሱኛል:: በመጀመሪያ የእነዚህ ስነ ጹሁፍ ውጤቶች ይዘት በህዝባችን ላይ ከደረሰውና እየደረሰ ካለው ችግር ጋር ያለዉን ተመሳሳይነት ከመግለጼ በፊት ለግንዛቤ እንዲረዳ ስለ ስነ ጽሁፎቹ አጭር መልዕክት ላስቀምጥ። አንደኛው በ19ኛው ክፍለ ዘመን በሃሪየት ቢቸር ስቶው የተጻፈውና በአሜሪካ ምድር በጥቁሮች ላይ ይፈጸም የነበረውን ግፍ የሚተርከው “Uncle Tom’s Cabin” በመባል የሚታወቀው መጽሃፍ ነው:: ስቶው በወቅቱ በዚህ መጽሃፏ በአሜሪካ ጥቁሮች ላይ ይደርስ የነበረውን ኢሰብአዊ ድርጊት በልቦለድ መልክ ጥሩ አድርጋ ተርካ ነበር:: የመጽሃፉ ዋና ገጸ ባህሪይ “Tom” የሚባል ጥቁር ጎልማሳ ባሪያ ሲሆን በጥቁሮች ላይ ይፈጸም የነበረውን ግፍ የፈጣሪ ድርሻው አድርጎ የሚያምን ፍጡር ነበር:: በነጭ ጌታ ላይ ማመጽና ቃሉን አለማክበር ሃጢአት ብቻ ሳይሆን ገነትን ከመውረስ የሚያስቀር አድርጎም የሚሰብክ ነበር:: ያ ብቻም አይደለም:: ከአንዱ ነጭ ጌታ ወደ ሌላው እየተቀባበለ መሸጡ በዚህ ምድር የተሰጠው ድርሻው መሆኑን የሚያምን የእግዚአብሄር በግ ነበር:: በርግጥ “Tom” ይህንን እምነቱን ሳይለቅ ነው ወደ መጨረሻ በገዛው ጌታ ሲደበደብ ህይወቱ ያለፈው:: የገዥዎቹን የበላይነት የፈጣሪ ድርሻ አድርጎ እንዳመነ አለፈ። የጠፋ በግ!

ሁለተኛው በግሪክ ስነ ጽሁፍ በሰፊው የሚተረከውና ወደ አፈ ታሪክ በሚያዘነብለው በ “Iliad” ና በ “Odyssey” በትሮጃን ጦርነት የሚጠቀሰው “Trojan Horse” ወይም “የትሮይ ፈረስ” የሚባለው ነው:: እንደ አፈ ታሪኩ ጦርነቱ የተካሄደው በግሪኮችና በፓሪሶች መካከል ነበር:: መንስዔው የትሮይ ንጉስ ልጅ የነበረው ልኡል “Priam” የስፓርታ ንጉስ የ ‘Menelaus’ ባለቤት የሆነችውንና በወቅቱ ከምድራችን በቁንጅና ትደነቅ የነበረችውን “Helen of Sparta” የተባለችውን ሴት ልጅ ከስፓርታ ጠልፎ ትሮይ ወደተባለችው ከተማ ይወስዳታል። አጋመምኖን የተባለው የሚናሎስ ወንድም ቆንጆይቱን ለማስለቀቅ ብዙ ሺህ የጦር መርከቦችን አሰልፎ ይዘምታል። “በሺህ የሚቆጠሩ የጦር መርከቦችን ያሰለፈ ቁንጅና” ተብሎ ይጠራ የነበረው ይኀው ዘመቻ ግን እልህ አስጨራሽ ነበር። አመታትም ፈጀ። ግሪኮች በትሮይ አካባቢ ያሉትን ከተሞች ቢደበድቡም በጠንካራ ግንብ የታጠረውን ትሮይን ሊደፍሩ አልቻሉም። ሳይሳካላቸው ለዘጠኝ አመታትም ቆዩ። እስከመሸነፍም ደርሰው ነበር። ግን ተስፋ አልቆረጡም። ኦዲሲየስ የተባለው የጦር መሪያቸው አንድ ዘዴ ያቀርባል። ስፓርታዎች /ግርኮች/ ከእንጨት የተሰራና ዉስጡ ባዶ የሆነ ትልቅ የፈረስ ሃውልት እንዲሰሩ ያዛል። የፈረስ ሃውልቱ ተሰርቶ ካለቀ በኋላ የታጠቁ ወታደሮች ውስጡ እንዲደበቁ ተደርጎ የትሮይ ሰዎች እንዲመጡ ይጠበቃል። ስፓርታዎች /ግሪኮች/ በትሮይ ሰዎች መሸነፋቸውን በጸጋ የተቀበሉ በመምሰል የፈረስ ሃውልቱ ለትሮይ ሰዎች እንደ ገጸበረከት ይሰጣል። የትሮይ ሰዎችም የተደገሰላቸውን ሳይጠረጥሩ ሃውልቱን በደስታ ተቀብለው ወስደው በክብር፡ መሃል አቴና ይተክሉታል። የፈረስ ሃውልቱ በተተከለበት ማግስት ትሮይ ስትባንን ያየችው በተኛችበት መያዟን ብቻ ነበር። አዎን! ፈረሱ ውስጥ በነበሩ ወታደሮች ተወረረች። ከከተማ ውጭ አድፍጦ ይጠብቅ ለነበረው ተጨማሪ የስፓርታ ጦርም ወደ ከተማው መግቢያ መንገዶች ተከፈቱ። ለዘጠኝ አመታት በሺህ ለሚቆጠሩ የጦር መርከቦች ያልተበገረው የትሮይ ጦር በተለበጠው ስጦታ ተታሎ መሸነፍ ብቻ ሳይሆን ሄለንን አጥቶ ተጨማሪ መስዋዕትነትም ከፈለ።

አዎን! ከላይ እንዳልኩት “የጠፉ በጎችና የትሮይ ፈረሶች” በሚል ርእስ “Tom” ስለተባለው የዋሁ ባርያና “Helen of Sparta” የተባለችውን ሴት ከትሮይ ለማስለቀቅ ግሪኮች ስላደረጉት ቴክኒካዊ ትግልና ድል ለመተረክ አይደለም። በኢትያጵያ፡ ኦሮሞን ጨምሮ አብዛኛዎቹ የደቡብ ህዝቦች በሰሜን ገዢዎች ጭቆና ስር የገቡበትና ዛሬም እየተገዙበት ያለው ሂደት ከነዚህ ታሪኮች ጋር ስለሚመሳሰል ነው። ህዝቦች ለጭቆና ቀንበር የተጋለጡት በነፍጥ ሃይል ብቻ ያልነበረ መሆኑን ለማመልከት ነው። አዎን! ከመሳሪያው በተጓዳኝ የኛዎቹ የጠፉ በጎች ነበሩ። ዛሬም በየቦታው አሉልን። ማንነታቸውን ከውስጣቸው ሰርዞ እነሱነታቸውን ያስካዳችውን ስረአት መታገል ሲገባቸው መልሰው ስለቅዱስነቱ የሚሰብኩን በጎች በሽበሽ ነበሩ። ዛሬም አሉ። ትናንትም ሆነ ዛሬ የጠፉ በጎቻችን ጠፍተው በግ በመሆን አብቅተው ቢሆን ኖሮ ብዙ ባልከፋ። ነገር ግን አብዛኛዎቹ ከተኩላ በላይ ተኩላ ሆኑብን። ጎበና ዳጪና ገረሱ ዱኪን ከሩቅ፡ ጃጋማ ኬሎን ከቅርብ መጥቀስ ይቻላል። የሆነው ሆኖ፡ እነዚህን ተኩላዎች ነው፡ አንዳንዶች “ኢትዮጵያን የፈጠሩት ኦሮሞችም ጭምር ናቸው” ከማለት አልፈው “ባለፉት ዘመናት ኦሮሞ ስልጣን ላይ አልነበረም ወይ?” ብለው የሚጠይቁን። አንዳንዶች እንዳውም አልፈው “ምኒልክንም፡ ሃይለስላሴንም መንግስቱንም ‘ኦሮሞች ነበሩ” ይሉናል። “ተባለ እንዴ??” ብሎ በአንድ ዘመን የዘፈነው ማን ነበር? ጸሃዬ ዮሃንስ ይመስለኛል ።

    እነዚህ ያለፉ ገዢዎችን እሬሳ የሚሸልሙን የዘመናችን የአንድነት ባለአደራዎች መለስንም “ኦሮሞ ነው ይሉናል” ብዬ አልጠረጥርም። ምክንያቱም በአንድ ወቅት ሳያስመስል እቅጩን ነግሯቸው ነበር። አዎን! ወርቅ ከሆነው የትግራይ ህዝብ መወለዱን በአራት ነጥብ ሳይሆን በቃለ አጋኖ አሳምሮ በጥሩ አማርኛ ነግሯቸው ነበር። እነዚህ የዘመናችን ፖለቲከኞች ለፖሊቲካ ፍጆታ ብለው ሊያምታቱ ይፈልጋሉ እንጂ ምኒልክና ተፈሪ መኮንን የዘር ምንጫቸው ከወዴት እንደነበር በግእዝ ሳይሆን በአማርኛ እንዳይረሳ አድርገው ለሁሉም ነግረው ነበር። ካውኬዢያኖችና የሰለሞን ዘሮች! ምን በወጣቸው ከኦሮሞ ይሆናሉ? ዛሬ በህይወት ኖረው ኦሮሞ መባላቸውን የመስማት እድል ቢኖራቸው ምን ይሉ ይሆን??? መንግስቱን በተመለከተ ትናንት በደጉ ዘመን ሳይሆን ዛሬ ከነ ፖሊቲካ ክስረቱ እየቆጠረ “ኦሮሞ ነኝ” ሲል ሰምተነዋል።  እንደዚያ ማለቱ አልገረመንም። እዚህ ጋ አንድ ነገር ሳንል ግን አናልፍም። በቅኝ ግዛት ዘመን፡ ቅኝ ገዢ ፖርቹጋሎችን ደግፎ ፓትሪስ ሉሙምባን ያስገደለውና ለኮንጎ ነጻነት ይታገሉ የነበሩትን የኮንጎ ውድ የነጻነት ታጋዮችን ያስፈጀው ቲ. ቾምቤ ዛየር ኮንጎአዊ ስላልነበረ አልነበረም።

“ኦሮሞች ስልጣን ላይ አልነበሩም ወይ?” ለሚባለው ደግሞ ምንም የሚያምታታ ነገር የለም። ባለፉት የግፍ ዘመናት ኦሮሞዎች ስልጣን ላይ ነበሩ? አዎን ነበሩ። ነገር ግን እነዚያ ስልጣን ላይ ነበሩ የሚባሉት ኦሮሞች ስልጣን ላይ የነበሩት በማነው? ለማንስ ነበር? እዚህ ጋ ኦሮሞ ስልጣን ነበረው የሚሉንን መልሰን አንድ ጥያቄ እንጠይቃቸው። ዛሬ በኢትዮጵያ ውስጥ ኦሮሞው፡አማራው፡ሶማሌው፡ ጉራጌው፡ሲዳማው /ሁሉም ማለት ይቻላል/ ግፍ እየደረሰበት ነው። ነገር ግን ይህንን ግፍ ለማስቆም ሁሉም በአንጻሩ እየታገለ ነው። ታድያ ኦሮሞ ዛሬ እየታገለ ያለው ኦሮሞች ስልጣን ላይ ስለሌሉ ነው? አማራውስ የአማራው ሰው ስልጣን ስለሌለው ነው የሚታገለው? ሌሎችም ህዝቦች የሚታገሉት የነሱ ሰው የገዢው መንግስት አካል ስላልሆነ ነው? አይደለም። “የኦሮሞ ጉዳይ በተለየ አይን ይታያል” ካልተባልን በስተቀር በአጼዎች ዘመን ስልጣን ላይ የነበሩ ኦሮሞች ስልጣን ላይ የነበሩት ለኦሮሞ አልነበረም። በተቃራኒው የገዢው መሳሪያ በመሆን ኦሮሞን ለባርነት ቀንበር ከማመቻቸት አልፈው ሲያስገድሉና ሲገሉ ነበሩ። እነዚህ የገዢ ዘማቾች ከገዢው በላይ የኦሮሞ ጠላቶች ነበሩ። የኦሮሞ ህዝብ ከገዢዎች በላይ ያወግዛቸዋል። የኦሮሞ ህዝብ እነዚህ ከራሱ የወጡ ተኩላዎችን እንደተመረዘ ደም ነው የሚያያቸው። ዛሬም መጠኑ ይለያይ እንጂ የተዋረዱበትንና፡ ማንነታቸው የተካደበትን ታሪክ የሚያመልኩ የባሪያው ቶም አይነት በጎች ሞልተውናል።

“የናንተ አይደለሁም” ብለው የከዱን የጠፉ በጎች የመኖራቸውን ያህል፡ የኛ ሳይሆኑ “የናንተ ናቸው” ተብለው ሊያጠፉን የተሰማሩብን፡ የኛ ስም ያላቸው፡ ቋንቋችንን የሚናገሩ /የትሮይ ፈረሶች/ም ከብዙ በላይ ናቸው። እነዚህ የኛ ለመሆን ቋንቋችንን ማወቅና የኛን ስም መያዝ ብቻ ይጠበቅባቸዋል። በቀደሙት ዘመናትም ይሁን በዚህ በኛ ዘመን እነዚህ የትሮይ ፈረሶች እኛ ላይ ለመዝመት የሚታጠቁት ጠመንጃ ነበር። ከዚያስ በኋላ? ከዚያ በኋላማ በቃ! ጠመንጃ ይዘው የኛ ይሆናሉ። ከዚያም የአይኖቻችንን ቀለም እንድናሳምር ይመክሩናል። በርግጥ የዛሬዎቹ እየተዋጉን ያሉት በጠመንጃ ብቻ አይደለም። ብእርም ታጥቀዋል። በተለያዩ ሚድያዎች ላይ በኦሮሞ ስሞች የሚለጠፉና የኦሮሞን የነጻነት ትግል ከማውገዝ አልፈው ምኒልክን እምዬ እያሉ እዬዬአቸውን የሚያቀልጡትን ብዙ እያየን ነው።  በቅርቡ “የኦሮሞ ፈርስት” ጉዳይ የተለያዩ ድህረ-ገጾችንና የሶሻል ሚድያን በተቆጣጠረበት ሰሞን የኦሮሞን ውሸት በሃበሾች እውነት እያጣፉ ማብራሪያ የሰጡን ፍቃዱ ለሜሳ (ማእረጋቸው ፕሮፌሰር ነው፡ የኋላ ስማቸው ኦሮሞ!) ከትሮይ ፈረሶች አንዱና ትልቁ ምሳሌ ነበሩ ወይም ናቸው። እነዚህ የትሮይ ፈረሶች ትናንትም ነበሩ ዛሬም አሉ። ነገም አይኖሩም ብለን አንጠብቅም። የሰው ልጅ እስካለ ድረስ ከሃዲም፡ከራሱ የሚሸሽም ይኖራል። በአብዛኛው የአለማችን ክፍሎች እንደሆነውና እንደሚሆነው ኦሮሞም የትሮይ ፈረሶችና የጠፉ በጎቹ ጠላት ሆነውበት፡ ቀድመውት የአውሮፓውያንን ነፍጥ ለጨበጡ ተስፋፊዎች እጁን አስረው አስረከቡት። ለገዢዎች ጉልበት ከሆኑት መሳሪያዎች ዋነኞቹ እነዚህ ነበሩ።   ጎበና ዳጬም ምኒልክን ወግኖ ኦሮሞን ያስፈጀው ኦሮሞ ስላልነበረ አልነበረም። ጦሩ እስከሚዶለድም ኦሮሞን ከወጋው ምንሊክ ጋር ኦሮሞን ያስወጋው የዳጬ ልጅ /የምኒሊክ ፈረስ-አባ ዳኘው/ ኢትዮጵያን ለምኒልክ መሰረተና ምንም የሚደንቅ ነገር የለውም። ጃገማ ኬሎ የሃይለስላሴ ዘበኛ ሆኖ ኦሮሞ ላይ ጨከኖ ኢትዮጵያን ለገዢዎች አቆየና ምን ተአምር ይኖረዋል? በርግጥ እንደተባለው ኦሮሞ ከሆነ መንግስቱንም በዚያው መልክ ነው የምናየው።  (ይቀጥላል)



ተስፋዬ ገ/አብና የፓንዶራው ሳጥ (አማን ሄደቶ ቄረንሶ)

ደግ ሰው ትመስለኝ ነበር፡ ለካ ኦነግ ነህ!!

ያለፉ ዝግጅቶችን ሃተታ አንዳንዶች ከአማራ ህዝብ ጥላቻ ጋር አያይዘውታል። ግልጽ መሆን ያለበት ነገር የአማራ ህዝብ በፍጹም! በተኣምር! የኦሮሞ ህዝብ ጠላት ሆኖ አያውቅም። ሊሆንም አይችልም። በአማራው ህዝብ ስም የሚነግዱ ወገኖች የሰሩት ግፍ የነዚያው ወገኖች ሃላፊነት እንጂ የአማራው ህዝብ አይደለም። በአንድ ወቅት አንድ የአማራ ተወላጅ ጓደኛ ነበረኝ። አማራ መሆኑን ያምናል። ኦሮሞ መሆኔን ያከብራል።”ኦሮሞ ነኝ” ስለው የማይናደድ ወይም የማያመው ሰው ነበር። እኔም እንደዚሁ። ወላጆቹ በኦሮሞ ህዝብ ላይ ያደርሱ የነበረውን በደል ያጫውተኝ ነበር። በልጅነቱ በሚሰሩት ስራ ከቤተሰቡ እንደማይስማማም ይነግረኝ ነበር። ከልቡ መሆኑ ደግሞ የበለጠ ጓደኛው እንድሆን አደረገኝ። ዛሬ የየኑሮአችን መንገድ ለይቶን ባንገናኝም ከልቤ ያልጠፋ ደግ ልጅ ነበር። ያለፉ ግፎች በስማቸው ለመጥራት ለምንታገል ሁሉ የአማራ ህዝብ ማለት እንደዚያ ጓደኛዬ ነው።

በአንጻሩ ደግሞ በራፋችን ላይ ቆመው “ኦሮምኛህን ቤትህ ገብተህ አውራ” የሚሉን ደፋሮች ዛሬም አሉ። አንድ ሰው ሊጠራበት የማይፈልገውን ስም “ብትጠራበት ምንድነው?” ብለው የሚከራከሩና ሳይቸግራቸው የሚቸገሩ ደረቆችን ዛሬም እያየን ነው። “ኢትዮጵያውያን ነን።” ይላሉ። “ጥርት ያልኩ አማራ ነኝ!!” ይሉ በነበረበት ዘመን በነሱ የሚገረም አልነበረም። ዛሬ እኛ “ኦሮሞ ነን!” ስንል አብዮት ያውጃሉ። ኢትዮጵያ ማለት ለነሱ አማርኛ ብቻ የሚነገርባት፡ የቴዎድሮስና የምኒልክ ጀግንነት የሚሰበክባት፡ የ3000 ዘመናት አፈታሪክ የሚቀነቀንላት ጥንታዊት አገር!!! ለኛ ግን ኢትዮጵያ ማለት የዛሬ መቶ ከምናምን አመታት በጉልበት የተመሰረተችና ዛሬም ደም ደም የምትሸት፡ በደም በተቦካ አፈር ላይ የተተከለች፡ በጉልበት የታጨቁባት ህዝቦች ዛሬም ድረስ ዜጎቿ መሆን ያልቻሉባት፡ የአንዱ እናትና የሌላው የእንጀራ እናት ነች። በመቃብራችን ላይ የተገነባች!!! “የፓንዶራ ሳጥን!!!  ተስፋዬ ገ/ዐብ ቁልፉን የነካካው የፓንዶራ ሳጥን!!

በአንድ ወቅት በአንዱ የኦሮሚያ ከተማ፡ አንድ ትምህርት ቤት፡ አብረን ተምረን፡ ነገር ግን ተለያይተን ብዙ አመታት ከቆየን የአማራ ልጅ ጋር ተገናኝተን ሰላምታ ተለዋወጥን። ሁለታችንም በየፊናችን የህይወት ወከባ ስለነበረብን መልሰን ለመገናኘት ቀጠሮ ይዘን ተላለፍን። በቀጠሮአችን መሰረት ተገናኝተን ስለ ተለያዩ ጉዳዮች አንስተን ከተጨዋወትን በኋላ ዛሬም ተለያየን። ኋላ ላይ የመገናኘት እድሉ እየሰፋ ሄዶ በየጊዜው እንገናኝ ጀመር። አንድ ቀን ተገናኝተን ስናወራ በጫዋታ መሃል ስለ ፖለቲካ አንስተን ስንቀባጥር ሄደን ሄደን የኢትዮጵያዊነት ብሄራዊ ስሜት ጋ መጣን። ኢትዮጵያዊነት እንደሚያኮራው፡ ለኢትዮጵያዊነት ያለው ብሄራዊ ስሜት ልዩ እንደሆነ በጥሩ አማርኛ ጥሩ አድርጎ ሊያስረዳኝ ሞከረ። አስቀድሜ የማውቀው ቢሆንም በጣም በተለያዩ የአመለካከት አለማት ውስጥ ያለን መሆኑን የበለጠ ተገነዘብኩኝ። ትንሽ ካሰብኩ በኋላ “ታድለሃል!” ስለው የበለጠ ገለጻ ሊያደርግልኝ ተዘጋጀ። ግን አቋረጥኩት። “ይገርምሃል፡ በአመለካከት በጣም በሚራራቁ ጫፎች ላይ ነው ያለነው” ስለው “እንዴት?” አለኝ።  “እንደምትለው የኢትዮጵያዊነት ብሄራዊ ስሜት ባንተ ውስጥ ልዩ ነው። እኔ ግን ስለ ኢትዮጵያዊነት የሚሰማኝ ስሜት የለም!” ስለው ፊቱ ተለዋወጠ። በዚያ ቅጽበት ሌላ ሰው የሆንኩ ያህል አትኩሮ ሲመለከተኝ ተመለከትኩት። “ይቅርታ! የማወራው የሚያስደስትህ እንዳልሆነ አስቀድሜ አውቃለሁ። ነገር ግን እውነታውን ከመናገር ውጭ አማራጭ የለኝም። ወደድንም ጠላን ኢትዮጵያ የተባለው አገር ተመስርቷል። ያኮራኛል የምትለው ኢትዮጵያዊነት ግን… ” አንጠልጥዬ ተውኩት። “እና?” አለኝ። “ጨርሻለሁ“ አልኩት። ትንሽ ካሰበ በኋላ ነገሩን ወደ ወያኔ አዞረው። እየተከዘ “አይ ወያኔ!” አለ። “ምነው?” ስለው “ጥሩ አድርጎ ኢትዮጵያዊነትን ውስጣችን ገድሏል” አለኝ። “በወያኔ አታመሃኝ። የምትለው ኢትዮጵያዊነት አልተመሰረተም!” ስለው “ወይኔ! ምንድነው የምታወራው? እየቀለድክ መሆን አለበት!” አለኝ። “ወንድሜ! ምንም ቀልድ የለም። የታሪክ አጋጣሚ ሆኖ ቀድመው የፈረንጅ መሳሪያ የጨበጡ ጀብደኞች የዛሬ መቶ ከምናምን አመታት ገደማ ኢትዮጵያ የተባለችውን አገር በጠመንጃ ፈጥረው መሬቱን ከለሉ። አገራዊ ስሜት ግን በጠመንጃ ሃይል ተከልሎ የሚፈጠር አልነበረም። እንዲያም ሆኖ አገራዊ ስሜት ሊያመጡ ይችሉ የነበሩ ብዙ ተስፋዎች መክነዋል። ዛሬም የህዝቦች ማንነት ካልተከበረ ለዚህች አገር ያስፈራል” ስለው አሁንም ትኩር ብሎ እያየኝ “አንተም እንደ ወያኔዎቹ ነው የምታስበው?” ትንሽ ቆይቶም አከለ። “የኢትዮጵያን የረጅም ዘመናት  የመንግስትነት ታሪክ ወደ መቶ አመታት ከሚሸበሽቡት ውስጥ ነህ ማለት ነው?” ሲለኝ ሳቄ መጣ። መልሼ “ወንድሜ! ትክክለኛ ስሜቴን ልንገርህ?” አልኩት። “አንተ የምትለው ኢትዮጵያዊነት ለኔ የዉሃ ጣእም ነው። ውስጤ የለም። ይሄን ደግሞ ከትግሬ ወደ ስልጣን መምጣት ጋር የሚያያይዘው ነገር የለም። ትግሬ ወደ ስልጣን ከመምጣቱ ሩቅ ዘመን በፊት ኦሮሞ ነበርን። ዛሬም ኦሮሞ ነን። ነገም ኦሮሞ እንደሆን እንቀጥላለን። እናም ውስጤ ያለው ኦሮሞነቴ ነው” አልኩት። የበለጠ ያሳቅሁት ግን በሚከተለው አባባሉ ነበር። “ወይኔ! ደግ ትመስለኝ ነበር። ለካ ኦነግ ነህ” አለኝ። አክሎም እንዲህ አለ። “የኦነግን ዘረኛ አመለካከት ታራምዳለህ ማለት ነው።”

በርግጥ አባባሉ “የአንድነት ሃይሎች ነን” ባይ ወገኖች ስለ ኦነግ ያላቸውን ስእል ሳያስታውሰኝ አልቀረም። ገዢ የነበሩ ሃይሎች በህዝቦች ላይ ይፈጽሙ በነበረው በደልና ግፍ የተፈጠረውን ኦነግ ከሌላ ክዋክብት (planet) የመጣ ጭራቅ አስመስለው ባገኙት ሚድያ ሁሉ ሲያብጠለጥሉ መኖራቸውን ሳነብና ሳዳምጥ የኖርኩ በመሆኑ እና ልጁ ደግሞ የነዚያ ወገኖች ጥላቻና ፍራቻ ሰለባ ከመሆኑ አኳያ አባባሉ አልገረመኝም። በአባባሉ እየሳቅሁ “በዚህ አገር በኦሮሞ ህዝብ ላይ ደርሶ የነበረውንና እየደረሰ ያለውን በደል የሚታገል ሁሉ ኦነግ የሚሆን ከሆነ፡ አዎን! ኦነግ ነኝ! ኦነግ የኦሮሞን ህዝብ ችግር የሚረዳ ከሆነ፡ እኔም ኦነግ ነኝ! አላፍርበትም! ስለ ማንነቴ ማንሳት፡ ስለደረሰብኝ በደልና ህመም መናገር ዘረኝነትን ማራመድ ከሆነም ዘረኛ ነኝ። ዘረኝነትን እኮራበታለሁ” ስለው “ጎበዝ ፖለቲከኛ ወቶሃል” ብሎ ካሾፈ በኋላ የተለመደውን የምንሊካውያንን አባባል ሰነዘረ። “ለነገሩ እኔ አልኩ እንጂ ኦነግ የታለ? ፖለቲካው ከስሯል። ደግሞም የኦሮሞን ህዝብ አይወክልም።” አለኝ። እኔን “ኦነግ ነህ” እያለ መልሶ ኦነግ አለመኖሩን ሲነግረኝ ሁለት የሚጣረሱ ሃሳቦችን እየተናገረ መሆኑን ያወቀ አይመስልም ነበር። ምክንያታዊነቱ ሳይሆን ስሜታዊነቱ ጎልቶ ይታይ ነበር። እሱ አለ እንጂ ኦነግ የታለ? በርግጥ የኢትዮጵያ አንድነት አቀንቃኝ ጸሃፊዎችም (በሙሉ ማለት ይቻላል) የሚከተሉት ስሜታቸውን ነው። በመሬት ላይ ያለውን እውነታ ይሸሹታል። ግን እያባረራቸው ነው። እንደጥላ በየሄዱበት ይከተላቸዋል። ሲደነብሩ ቀይ ብእር ያነሳሉ። ወይም ቀዩን ምላሳቸውን ይጠቀማሉ። ቀያይ ቃላትንም ይጽፋሉ ወይንም ይተፋሉ። እነዚያ ቀያይ ብእሮች ወይም ምላሶች ሄደው ሄደው ለዚያ አገር እየበጁ አይደለም።

ያ ጓደኛዬ ያንን ተናግሮኝ ተለየኝ። ከዚያ በላይ ቆሞ ሊከራከረኝ አልፈለገም ወይም አልቻለም። እሱ ከተለየኝ በኋላ የተናገረኝን መልሼ ሳስብ አሁንም ሳቄ መጣ። በርግጥ የዚያን ጓደኛ አባባል ሳስታውስ ከአመታት በኋላ ዛሬም እስቃለሁ። “ደግ ሰው ትመስለኝ ነበር። ለካ ኦነግ ነህ። ለነገሩ እኔ አልኩ እንጂ ኦነግ የታለ? ፖለቲካው ከስሯል። ደግሞም የኦሮሞን ህዝብ አይወክልም።” በርግጥ ኦነግ መኖሩን ለማረጋገጥ ተሰልፎ የጓደኛዬ ቤት በራፍ ድረስ መሄድ ያለበት አይመስለኝም። የኦሮሞ ህዝብም የኦነግን ድጋፍ ለመግለጽ መቶ ሃምሳ ቦታ መሰለፍ ያለበት አይመስለንም። የኦነግ ፖለቲካ የከሰረው ከኦሮሞ ህዝብ ጠላቶች አንጻር ብቻ መሆኑን ጓደኛዬም ሆነ መሪዎቹ  ሊያውቁት ይገባል። እነሱ እንደሚሉት የኦሮሞ ህዝብ ኦነግን አይደግፍም እንበል።ኦነግም የኦሮሞን ህዝብ አይወክልም እንበል። ይሄን ማለታቸው አይደንቀንም። የሚደንቀን ግን “የኦሮሞ ህዝብ ባህሉን፡ ማንነቱንና ታሪኩን በጆሯችን መስማት የማንፈልገውን እኛን ነው የሚደግፈው” ከተባልን ግን ስቀንም አናባራም። በርግጥ እነሱ ይሄንንም አይሉም አይባልም። በአንድ ወቅት፡ ቢጨመቅ የኦሮሞ ደም የሚወጣውን አረንጓዴ፡  ብጫ፡ ቀይ የምኒልክ ባንዲራ የለበሱ አማሮች (የትሮይ ፈረሶች) “ኢትዮጵያውያን ኦሮሞች ነን!!” ብለው  “ማንንም ከመሆኔ በፊት መሆን የምችለው ኦሮሞ ነው!” ባለው ጃዋር መሃመድ ላይ ሰልፍ ወጥተው ነበር።

ይሁንና ከላይ ያነሳሁትን አባባል ተናግሮኝ ለተለዬኝ ጓደኛዬ ሳይለየኝ የሚከተለውን መልስ ባለመስጠቴ በወቅቱ ሳይቆጨኝ አልቀረም። “የህዝቦችን ማንነት ቆፍረው ሊቀብሩ ባይፈልጉ ኖሮ የኢትዮጵያ አንድነት አቀንቃኞች በሙሉ ደጋግ ሰዎች ናቸው” (ይቀጥላል።)

አማን ሄደቶ ቀረንሶ ነኝ።

Hawwisoo Qeerroo: “Oromoo Falmadhu”

Bakka namni hin jirretti nama taatee kan argamte Daraartuu Abdataa seenaan uummata Oromoo yoom iyyuu ni Faarfata!

Barattuu Daraartuu Abdataa Araarsoo

Daraartuu Abdataa jedhamti. Biyya Garasuu Dukii kan taate Magaalaa Walisoo keessatti dhalattee Guddatte. Aadaa fi Afaan Oromoo Guddiisuuf barnoota sadarkaa gadii irraa jalqabdee kan tattaafachaa turte Daraartuun, Yunversiitii Dire Daawaa erga seentee boodas Piredizaantii Gumii GAAO ta’uu dhaan Dargaggoota Oromoo gurmeessitee Yunversiitii D/Daawaa keessatti akka Aadaa fi Afaan Oromoo dagaaguuf Shamarree carraaqaa turte dha! Haa Ta’u malee Maaster Pilaanii Finfinnee uummata keenya buqqaasuuf ka’e mormuu dhaan yeroo Barattoonni Yunversiitii D/Daawaa gaaffii mirgaa waan gaafataniif qofa mana hidhaatti guuramanitti Daraartuu Abdataa shamarran torba faana dargaggoota keenya waliin waajjira poolisii magaalaa D/Daawaa qaxanaa 2 keessatti hidhamte. Guyyaa Ja’aaf bakka kanatti erga dararamanii booda shamarran hundi isaanii akka gara barnootaatti deebi’an ajajni darbe.Haa ta’u malee Daraartuu Abdataa akkas jechuun deebii Laatte. “

Nuti hundi keenya iyyuu gaaffii mirgaa gaafanne. Kun immoo badii hin qabu. Kanaaf iyyuu yoo nu gadhiistu ta’e hunda keenya gadhiisaa yoo nu adabsiisa ta’e immoo hunda keenya adabaa” jechuu dhaan deebii laatte. Deebiin Daraartuun Laatte kun qorannoo cimaaf akka saaxilamtu taasise. Kan barattoota kakaase sidha jechuu dhaan dararaan itti jabaate. Ji’oota hedduu dhaaf erga mana hidhaa keessatti dararamtee booda Guyyaa kaleessaa manni murtii Olaanaa badii tokko malee obboloota ishee 16 waliin murtii irratti dabarseera. Daraartuu Abdataas uummata Oromoof jecha keessumattuu qonnaan bultoota Oromoo naannawaa Finfinnee jiraataniif jecha barnoota ishee irraa addaan cittee umurii dargaggummaa ishee irraa waggaa tokkoof akka hidhamtu murtiin Diktaataroota irraa itti murtaa’eera. Akkasumas qarshii 500 akka adabamtu taasifameera! Waggaan tokko bor dhumti. Jireenya ofii dhiisanii saba ofiitiif akka Daraartuutti jiraachuun garuu boqonnaa sammuu bara baraa namaaf Kenna! Bakka namni hin jirretti nama taatee kan argamte Daraartuu Abdataa seenaan uummata Oromoo yoom iyyuu ni Faarfata!

Oromo community in and arround Hamer, Norway, demonstrats against ongoing mass killing of Oromo students in Oromia

By Roba Pawlos


As amnesty international reported last month, between 2011 and 2014, at least 5000 Oromos have been arrested based on their actual or suspected peaceful opposition to the government. These include thousands of peaceful protestors and hundreds of opposition political party members. The government anticipates a high level of opposition in Oromia, and signs of dissent are sought out and regularly, sometimes pre-emptively, suppressed. In numerous cases, actual or suspected dissenters have been detained without charge or trial, killed by security services during protests, arrests and in detention.

As it has widely been reported by International Medias including the BBC and CNN, many Oromo students were massacred in the last few days by the regime’s security force in an attempt to crackdown peaceful demonstrations against its ethno-centric rule. According to the officially released reports more than 50 students were cold-bloodedly murdered alone in Ambo town and dozens of university and high school students in many other cities and towns such as Hara Mayaa, Robe, Naqamtee, Dire Dawa, Adamaa, Gedo, Dembi Dollo, Mada Walaabu, Amboo, etc. The mass killing includes, even, parents who attempted to collect the dead bodies of their children. This is not to mention hundreds of Oromos that were wounded by bullets and brutally beaten to death in different regions of Oromia. As the protest is spreading like a fire across the country, the regime is getting more disparate and aggressive in herding thousands of Oromos in to prisons and concentration camps where, they would further suffer, self evidently, all sorts of physical abuses including rape and torture as this has been the norm under the TPLF/EPRDF regime.

The Oromo students peaceful demonstration was in protest against this evil and noxious intention of the regime, exclusively perpetrated against the Oromo people. Their protest was based on the claim that the regime’s decision was in violation of the federal constitution of the country that nominally guarantee the autonomy of each federal state. Ironic as it may appear, it is, therefore, against its own constitution and legislation that the regime responded with violence and terror against the peaceful protest of the students. This is another testimony for the resolute determination of the minority Tigrean elite to maintain a protracted ethnic hegemony over the rest Ethiopian population, in general, and the Oromo people in particular.


Gaarreen morma jalaa qarreerra dhaabatee
Akka goota ilmaa shaafoo harkatti qabatee

Kan dhiirota raasu xiinsammuu gaggabsee
Hundaa buusee baasee gogaa callabbeessee

Mogolee laaffisee kan goota lugnoomsuu
Kan leenca takaalee arba hidhee ciibsuu

Inni hayyuu keessaa sammuu haqaa fuudhe
Kan mul’ata jabaa qorattiidhaan hudhe

Meeshaan obboloota walirratti kaasu
Kumaatama fixee kan muraasa faarsu

Dargaggoo raatessee barataa maraachee
Dubbiin faallaa taatee qarreen qeerroo dhalchee

Biiftuun baatee lixuuf waggaa lakkoofsiftee
Deessuunis maseentee hindhugiin machooftee

Maanguddoon dugdaafuu ol jechuu dadhabdee
Jaartiin jaarsa faana ilaalchaan waldhabdee

Ga’eessi yoo hanqatu lafa ga’uu qabu
Bultiinsaa diigamee ganda ormaa labu

Guutuun manaa dabee kufuuf cilliqfata
Isa giidoo qabutu ajjeesee isa gataa

Manni duwwaatti hafee keessi loccuu qofa
Keenyan manaa cabee guutteetti ilmoon bofaa

Arfaasaan godaanee birraa bokkaan rooba
Baay’een abjuu gatee dhoqqee walitti dhoobaa

Kan kaleessa hinbeekne boriisaaf hin yaadu
Gara jabeessaadha waliif qara haaduu

Bishaan manii dhoosee goodaarraa fincaa’a
Gamnis akka gowwaatti jiraachuuf dharra’a

Kaleessiifi dheengaddi isa borii gadii
Ciniinnatee kolfa yaasee ilkaan adii

Dhgaan hamma dhadhaa jabaachuu dadhabee
Dilbiin hossee ta’ee ija of keessaa dhabee

Kan kaleessa namaa har’a waraabessaa
Dhiiga haadhoosaatii adamsee ajjeesaa

Kan garaan dorrobaa keessi garuu hoffaa
Madaa haadhoosaati qubasaatiin horfa

Inni oo’a hinbeekne bineensi abbaa ormaa
Anaafoo naangallee guntutamoo harmaa?




Taammanaa Bitimaa irraa

Isa uummataaf du’e
Isa sabaaf du’e
Isa biyyaaf du’e
Maqaa-saatu goota
Onnee-saatu goota
Boolla keessa ciisee-llee
Isatoo diina aboootaa!

Ishii uummataaf duute
Ishii sabaaf duute
Tan biyyaaf boolla buute
Maqaa-shiitoo tiira
Onnee-shiitoo tiira
Madda ilmoo namaa
Tiruu warra dhiiraa!

Goonni biyyaaf du’e
Namni sabaaf du’e
Qaamaan du’e malee
 Yoomum yaadaan du’ee
Yoomum boolla bu’ee?
Kaayyoon-saawoo jiraa
Kuunnoo, roorroo diraa!

Yaa gootolii Oromoo
Kan sabaa fi kan qomoo
Odaaleen isin dhaabdan
Laliseetii margee
Manneen isin jaartan
Dhalootatti darbee
Mee ka’aa koottaa laalaa
Biyya galuuf abbalaa!

Hundi keessan hin hafinaa
Walbiraan harca’inaa
Elemoo fi Taaddoo Birruu
Mee koottatii laalaa
Bakkuma nuti jirru!

Lafee fi dhiiga keessaniin
Waan hedduu argannee
Bilisummaa dhabnullee
Waan danuu gonfannee
Hin hafuu, hin hafuu
Otoo isaan hin argatin
Oromoon keessanis
abadan hin rafuu
Dhaloonni Qubee kunis
Gonkumaa hin rafu!

Akkuma Waaqoon nuttime
Adaraa nutti dhaame
“Gabrummaa hiddaan buqqifnaa
Daddhabnu ijoollee itti-guddifna”-a!
Ee, nutis ilaa olkaanee
Alaa-manaa waltaanee
Hundee gabrummaa
Farra kan namummaa
Bubuqqifnee gamasitti darbanna
Bilisummaa dhiiga keenyaan arganna!

Harqoota madeessaa waltaanee kuffifna
Gabrummaa Habashaa hundeedhaan buqqifna
Alaabaa Oromiyaa: gurraacha-diimaa-adii
Milkaawaa, miidhagaa isa homaan qabne badii
Tulluu Daalattii fi Niwu-Yoorkitti okaafnee rarraafna
Gadadoo, dhibee fi jeejesoo haxoofnee gabbaafna!

Kurnaan gootolii warra hardha aarsaa taatan
Ganamaan hidhattanii kan roorrootti olkaatan
Eekaa, kurnan guyyaa hardhaa
Kumaatam sana duraa
Dhibbaatam sana boodaa
Karaa nuu baaftan irraa dubbatti hin deebinu
Kun kakuu-dhaa; laguu-dhaa; hooda!
Gootolii Oromoo
Tiirolii Oromoo
Kan sabaa, kan qomoo
Waaberraa kaasee Gibe-Omoo:

Tufaa leenca Munaa
Abbishee Garbaa
Warqituu ishii Walloo
Gootoliin Afran Qalloo
Firrisaa Abbaa Foggii fi Ilaansoo Halloo
Rooboo Bultumii fi Leenjisoo Diigaa
Kunoo, Oromoon ammas walabummaaf dhiiga!

Hasanuu Wadayii fi Maamii Garoo
Agarii Tulluu fi Ahimad Jiloo
Amoosaa Tuqaa fi Biiftuu Hamoosaa
Dubbiin bilisummaa hin taatu-kaa qoosaa!

Magarsaa Barii fi yaa Waaqoo Guutuu
Jaarra Abbaa Gadaa fi yaa Nadhii Gammadaa
Guutamaa Hawaasii fi yaa Baaroo Tumsaaa
Maammoo fi yaa Alamuu Qixxeessaa
Yaa Hayila-Maaram Gammadaa
Olka’aatii laalaa kunoo Oromoon gaaraa dakaayyii
Gabrummaa haleelee cagadaa!

Yaa Raggaatu, yaa Saartuu
Yaa Gaaddisee, yaa Ayyaantuu
Yaa Ibsituu Margaa
Hardha Dhaloota Qubeetu
Seenaa keessan ifatti arga!

Hayyee, gootolii Oromoo
Maarree, tiirolii Oromoo
Kunoo, waadaa isiniif gallaa
Ilaa, alaa-manaa waliif gallaa
Harka walqabannee
Akka moonus abdannee
Bilisummaa, bilisummaa
Walabummaa, walabummaa
Jechaa tarkaanfanna, hayaa tarkaanfanna
Lafee fi dhiiga keenyan Oromiyaa jaarranna!
Barliin, 24. 04. 14

**************    //    **************

* Walaloon kun “Guyyaa Gootota Oromoo” isa gaafa 26. 04. 14, dira Barliin keessatti kabajamee oole, irratti kan dubbifame.


Lakkoofsa uumamaa waliin idaa’anii

Gumbii lakkoofsotaa walirraa tuulanii

Olka’e dubbate gadi ta’ees oddeessaa,

ta’uus ol hixate guddaa of fakkeessaa,

waantolu hin hojjettu gufuun karra keessaa

Dhumni duwwaa taanaan maal bu’aan lakkoofsaa

Halkan guyyaa fiigee kan kaasu afarsaa

Waan hinjirre mara jiraata fakkeessee

Nama sammuun yaadu dhaabiitti raatessee

Garraamota fixee hayyuu shororkeessee

gaararras dhaabatee ardiirraa odeessee

kaan biyyaa caalasee kaanis ija jaamsee

Maqaa misoomaatiin kan dhaloota saamuu

Cabsee alanfatee kan caccabsee raamuu

Meeqa lakkaa’aanii meeqansaa tamsaasu

Qaxaleewwan keenya maal gochuuf basaasu

Kala dha’uu qofaa hojiin garuu duwwaa

Namnu maalta’eetu kan walbuusu bowwaa

Hir’isee hireetu ida’ee baay’isaa

Haamilee cabsetu dha’ee wallaaffisaa

Yaa’ii Waraabessaa kan hinbeekne safuu

Du’atti walkenna garaa waliin lafuu

Yaa Waaqa tokkichaa nurraa kaasi Waaroo

Dhuma keenya hinta’iin ida’amni Zeeroo!!!

Beekan Gulummaa Irranaa, 2014



Get every new post delivered to your Inbox.

Join 8,402 other followers